Խորհրդանիշներ և իմաստ հայկական զարդարվեստում

Հայկական տեսողական ավանդույթը նորից ու նորից վերադառնում է մոտիվների մի փոքր խմբի։ Ամենաճանաչվածը խաչքարն է՝ քանդակազարդ խաչով քարը (ավանդույթ, որը UNESCO-ն 2010 թվականին ներառել է Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում), որի վրա խաչը սովորաբար բարձրանում է արևախաչից՝ հավերժության ճառագայթաձև նշանից։ Դրանց կողքին հանդիպում են Կենաց ծառը, նուռը, միջատներից ստացվող որդան կարմիրը, իսկ ձեռագրերում՝ հենց այբուբենի տառերը՝ պատկերված որպես զարդանախշ։¹1«Armenian cross-stones art. Symbolism and craftsmanship of Khachkars», ներառված է 2010 թվականին Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։ — UNESCO (RL/00434)։

Դրանց արմատները խորն են և տարատեսակ։ Ամենահին փաստագրվածը Ուրարտուի՝ Վանի երկաթեդարյան թագավորության սրբազան ծառն է, որը, ըստ երկարամյա գիտական մեկնաբանության, քրիստոնեական Կենաց ծառի նախահայրն է։ Խաչքարը և հավերժության նշանը պատկանում են քրիստոնեական դարաշրջանին, նուռը և որդան կարմիրը միաժամանակ և՛ հնագույն են, և՛ ժողովրդական, իսկ զարդագիրը հաջորդել է մոտ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից հայոց այբուբենի ստեղծմանը, ինչը գրի է առել նրա աշակերտ Կորյունը։²2Ուրարտական սրբազան ծառը (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակ)՝ Կարմիր բլուրի և Չավուշթեփեի բրոնզե իրերի և կնիքների վրա, սրբազան ծառի վերակառուցված ծեսը Այանիսում։ — Piotrovsky, Urartu; Seidl, Bronzekunst Urartus; «The Urartian Sacred Tree Ritual», Journal of Near Eastern Studies։³3Հայոց այբուբենը ստեղծվել է մոտ 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ կաթողիկոսի կողմից։ — Koriun, The Life of Mashtots (մոտ 440-ականներ), հայերեն ամենավաղ ինքնուրույն երկը։

Այստեղ տեղին է նշել շրջանակների մասին։ Այս շերտերի միջև սահմանները՝ նախաքրիստոնեականից մինչև քրիստոնեական, հնագույնից մինչև ժողովրդական, համացանցում հաճախ ավելի վստահորեն են գծվում, քան թույլ են տալիս պատմական տվյալները։ Այն դեպքերում, երբ շարունակականությունը (օրինակ՝ ուրարտական ծառից մինչև քրիստոնեական Կենաց ծառ) ավելի շուտ ընդհանուր պատկերագրության վրա հիմնված գիտական մեկնաբանություն է, քան ապացուցված, անխզելի ծագումնաբանություն, այստեղ հավաքված նյութերում այդ մասին հստակ նշվում է։

Միասին դիտարկելիս այս խորհրդանիշները խոսում են հավերժության, կյանքի ու դրա վերածննդի և առատության մասին։ Սակայն մի քանի տարածված «իմաստներ» ժամանակակից հորինվածքներ են։ Նռան «ճիշտ 365 հատիկ» ունենալը ժողովրդական հավատալիք է, ոչ թե բուսաբանություն, Կենաց ծառը չունի ճյուղերի հստակ, կոդավորված քանակ, իսկ հավերժության նշանի՝ «անխզելի հեթանոսական արևի խորհրդանիշ» լինելու պատմությունը ժամանակակից մեկնաբանություն է, ոչ թե փաստագրված ծագումնաբանություն։ Այստեղ ներկայացված յուրաքանչյուր նյութ տարանջատում է աղբյուրներով հիմնավորվածը պարզապես ենթադրյալ պնդումներից։⁴4Հերքվել են որպես հանրային/կոմերցիոն պնդումներ՝ առանց գիտական աղբյուրի. նռան «365 հատիկները» (ժողովրդական հավատալիք, ոչ թե բուսաբանություն), Կենաց ծառի ճյուղերի ֆիքսված թվաբանությունը, հավերժության նշանը որպես «անխզելի հեթանոսական արևի խորհրդանիշ»։ — այս նստաշրջանի աղբյուրների ստուգում կլաստերային գրանցամատյաններում։

Ոչ մի խորհրդանիշ չի պատկանում միայն մեկ նյութի։ Հավերժության նշանը քանդակվում է քարի վրա և հատվում մետաղադրամների վրա, Կենաց ծառը հայտնվում է ուրարտական բրոնզի վրա, մանրանկարչական ձեռագրերում և գործվում հայկական գորգի դաշտում, որդան կարմիրը նախ գույն է, ապա նոր՝ պատկեր, իսկ տառը միաժամանակ և՛ գիր է, և՛ զարդանախշ։ Մեկ մոտիվին հետևելը նշանակում է ուսումնասիրել հայկական արհեստագործությունն իր ողջ բազմազանությամբ։⁵5Կենաց ծառը տարբեր նյութերում՝ ուրարտական բրոնզ (Կարմիր բլուր), ձեռագրեր և հայկական (հատկապես Արցախի) գորգեր։ — Shushi Carpet Museum; Armenian Museum of America; History Museum of Armenia։