Խորհրդանիշներն ու իմաստները հայկական զարդարվեստում

Հայկական կերպարվեստի ավանդույթը մշտապես վերադառնում է մոտիվների մի փոքր խմբի։ Դրանցից ամենահայտնին խաչքարն է (ավանդույթ, որը 2010 թվականին UNESCO-ն ներառել է Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում), որի վրա խաչը սովորաբար խոյանում է արևախաչից՝ հավերժության ճառագայթաձև նշանից։ Դրանց կողքին են Կենաց ծառը, նուռը, միջատածին որդան կարմիրը, իսկ ձեռագրերում՝ հենց այբուբենի տառերը՝ վերածված զարդանախշի։¹1«Armenian cross-stones art. Symbolism and craftsmanship of Khachkars», ընդգրկվել է 2010 թվականին Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։ — UNESCO (RL/00434)։

Դրանց ակունքները խորն են ու անհամաչափ։ Հնագույն փաստագրված մոտիվը Ուրարտուի՝ Երկաթի դարի Վանի թագավորության սրբազան ծառն է, որը, գիտական ընդունված մեկնաբանությամբ, քրիստոնեական Կենաց ծառի նախատիպն է։ Խաչքարն ու հավերժության նշանը պատկանում են քրիստոնեական դարաշրջանին, նուռն ու որդան կարմիրը միաժամանակ և՛ հնագույն են, և՛ ժողովրդական, իսկ զարդագիրը սկզբնավորվել է մոտ 405 թվականին, երբ Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը, ինչն արձանագրել է նրա աշակերտ Կորյունը։²2Ուրարտական սրբազան ծառը (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակ)՝ Կարմիր բլուրի և Չավուշթեփեի բրոնզյա իրերի ու կնիքների վրա. սրբազան ծառի վերակազմյալ ծեսը Այանիսում։ — Piotrovsky, Urartu; Seidl, Bronzekunst Urartus; “The Urartian Sacred Tree Ritual,” Journal of Near Eastern Studies.³3Հայոց այբուբենը ստեղծվել է մոտ 405 թվականին՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սահակ Կաթողիկոսի կողմից։ — Koriun, The Life of Mashtots (մոտ 440-ականներ), հայերեն ամենավաղ ինքնուրույն երկը։

Անհրաժեշտ է մի կարևոր վերապահում անել։ Այս շերտերի՝ նախաքրիստոնեականից քրիստոնեականի, հնագույնից ժողովրդականի միջև սահմանները համացանցում հաճախ ներկայացվում են ավելի միանշանակ, քան թույլ են տալիս պատմական փաստերը։ Այն դեպքերում, երբ որևէ հաջորդականություն (դիցուք՝ ուրարտական ծառից մինչև քրիստոնեական Կենաց ծառ) ընդհանուր պատկերագրության վրա հիմնված գիտական մեկնաբանություն է, այլ ոչ թե ապացուցված, անխզելի ծագումնաբանություն, այստեղ ամփոփված հոդվածներն այդ մասին հատուկ ընդգծում են։

Միասին դիտարկելիս այս խորհրդանիշները խոսում են հավերժության, կյանքի, վերածննդի և առատության մասին։ Սակայն դրանց վերագրվող որոշ տարածված «իմաստներ» ժամանակակից հորինվածքներ են։ Նռան «ճիշտ 365 հատիկ» ունենալը ժողովրդական հավատալիք է, այլ ոչ բուսաբանական փաստ. Կենաց ծառը չունի ճյուղերի կոդավորված թվաբանություն. իսկ հավերժության նշանի՝ «անխզելի հեթանոսական արևային խորհրդանիշ» լինելու վարկածը ժամանակակից մեկնաբանություն է, այլ ոչ թե փաստագրված պատմություն։ Այստեղ ներկայացված հոդվածներում աղբյուրներով հաստատված փաստերը հստակորեն տարանջատված են սոսկ պնդումներից։⁴4Հերքված են որպես տարածված/կոմերցիոն պնդումներ՝ առանց գիտական աղբյուրի․ նռան «365 հատիկները» (ժողովրդական հավատալիք, ոչ թե բուսաբանություն), Կենաց ծառի ճյուղերի որոշակի թվաբանությունը, հավերժության նշանը որպես «անխզելի հեթանոսական արևային խորհրդանիշ»։ — այս նստաշրջանի աղբյուրների ստուգում կլաստերային գրանցամատյաններում։

Այս խորհրդանիշներից ևոչ մեկը սահմանափակված չէ մեկ նյութով։ Հավերժության նշանը քանդակվել է քարին ու դրոշմվել մետաղադրամներին. Կենաց ծառը հանդիպում է ուրարտական բրոնզյա իրերին, ձեռագրերի մանրանկարներում ու հայկական գորգերի դաշտում. որդան կարմիրը նախ գույն է, ապա պատկեր. իսկ տառը միաժամանակ և՛ գիր է, և՛ զարդանախշ։ Հետևելով մեկ մոտիվի ընթացքին՝ կարելի է բացահայտել հայկական կիրառական արվեստի ամբողջ հարստությունը։⁵5Կենաց ծառը տարբեր արվեստներում․ ուրարտական բրոնզ (Կարմիր բլուր), ձեռագրեր և հայկական (հատկապես Արցախի) գորգեր։ — Shushi Carpet Museum; Armenian Museum of America; History Museum of Armenia.