Նուռը՝ Հայաստանի առատության խորհրդանիշը․ փաստեր և ավանդազրույցներ

§Ի՞նչ է խորհրդանշում նուռը հայ մշակույթում

Նռան խորհրդաբանությունը բխում է նրա հենց ձևից․ մեկ պտղի մեջ ամփոփված հարյուրավոր հատիկները բնականորեն ընկալվում են որպես պտղաբերության, առատության և բազմության միասնության խորհրդանիշ։ Հայկական ավանդույթում նրան վերագրվել է նաև չար աչքից պաշտպանող զորություն։ Դրա ամենավառ դրսևորումներից է Արևմտյան Հայաստանի հարսանեկան սովորույթը, երբ հարսը նետում կամ կոտրում էր նուռը․ հավատում էին, որ տարածված հատիկները բարեբերություն կբերեն, կապահովեն զավակների ծնունդն ու հեռու կվանեն չարը։²2Արևմտահայ հարսը նետում կամ կոտրում էր նուռը․ հավատում էին, որ տարածված հատիկները ապահովում են զավակների ծնունդն ու չարխափան են։ — փաստագրված ազգագրություն (PeopleOfAr; USC Digital Folklore Archives)։

§Արդյո՞ք նուռն իսկապես ունի 365 հատիկ

Լայնորեն տարածված է այն համոզմունքը, թե հայկական նուռը պարունակում է ճիշտ 365 հատիկ՝ տարվա յուրաքանչյուր օրվա համար մեկական, ինչն էլ այն դարձնում է տարվա ամբողջականության խորհրդանիշ։ Սա գեղեցիկ պատկերացում է և իսկական ժողովրդական ավանդազրույց, բայց ոչ բուսաբանական փաստ․ նռան հատիկների քանակը հաստատուն չէ և տատանվում է մոտ 200-ից մինչև 1000-ից ավելի։ «365» թիվը պետք է ընկալել որպես առատության և տարվա բոլորաբերության խորհրդանիշ, այլ ոչ թե ստույգ հաշվարկ։³3«365 հատիկ = մեկական օր տարվա յուրաքանչյուր օրվա համար» պնդումը փաստագրված ժողովրդական ավանդազրույց է, ոչ թե բուսաբանական փաստ․ նռան հատիկների քանակը հաստատուն չէ (~200–1,000+)։ — USC Digital Folklore Archives + ընդհանուր բուսաբանություն։

⤢

§Նուռը հայ արվեստում

Այս պտղի՝ որպես ազգային խորհրդանիշի ընկալումը մեծապես պայմանավորված է մեկ ֆիլմով։ Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» (1969 թ․, ի սկզբանե՝ «Սայաթ-Նովա»՝ նվիրված 18-րդ դարի մեծ աշուղին) կինոնկարը սկսվում է սպիտակ կտավին հոսող նռան հյութի տեսարանով․ պատկեր, որը նուռը դարձրեց հայկական ինքնության տեսողական մարմնավորում։ Փարաջանովը նշում էր, որ իր ոգեշնչման աղբյուրը հայկական միջնադարյան մանրանկարչությունն է եղել։⁴4The Color of Pomegranates (Sayat-Nova), 1969, սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր՝ Sergei Parajanov։ — Wikipedia; The Criterion Collection; Wikidata Q2235380։

Գեղանկարչության մեջ նռան պատկերը մշտապես ներկա է արդի հայկական կերպարվեստի հիմնադիր Մարտիրոս Սարյանի (1880–1972) արևաշող նատյուրմորտներում՝ դարավոր խորհրդանիշը փոխանցելով 20-րդ դարի գունապնակին։⁵5Martiros Saryan, հայ նկարիչ (1880–1972)․ նուռը հաճախ է հանդիպում նրա նատյուրմորտներում։ — Wikidata Q718409։

§Ավելի հին արմատներ

Տարածաշրջանում նռան խորհրդաբանությունը խոր արմատներ ունի․ քանդակազարդ նռներ են հիշատակվում մ․թ․ 1-ին դարի Գառնիի տաճարի հարդարանքում, ինչն ակնարկում է նախաքրիստոնեական Հայաստանում դրա ունեցած նշանակության մասին (սա մեկ աղբյուրում հանդիպող դիտարկում է և ներկայացվում է որպես հարակից տեղեկություն, այլ ոչ թե վերջնականապես ապացուցված փաստ)։⁶6Նռան քանդակների հիշատակում մ․թ․ 1-ին դարի Գառնիի տաճարում — մեկ աղբյուրի վրա հիմնված տեղեկություն, ներկայացված է վերապահումով։