Պսակադրություն և ծես

Քավորն ամուսնության հովանավորն է, սակայն ավանդական հայ հասարակության մեջ այդ դերը շատ ավելի լայն է, քան հարսանիքի սովորական վկա լինելը։ Ազգագրական տվյալներով՝ քավորը սրբազան անձնավորություն է ոչ միայն ամուսնացող զույգի, այլև ողջ տոհմի համար. նա ցմահ հոգևոր առաջնորդ է ու ընտանեկան վեճերը հարթող միջնորդ, առանց որի մասնակցության ընտանեկան ոչ մի նշանակալի իրադարձություն չէր կատարվում։ Այդ դերի պատիվն ազգակցական ու սոցիալական դիրքի արտահայտություն է, որն արարողության ժամանակ ընդգծվում է ընդամենը մեկ զուսպ նշանով՝ սպիտակ ծաղկեփնջիկով (բուտոնիերկա), ինչով քավորը, փեսան և խաչեղբայրն առանձնանում են մյուս տղամարդ հյուրերից։ Սա խորհրդանշական տարբերակում է, այլ ոչ երբեք նյութական։¹1«Առանց նրա մասնակցության չէր կատարվում ընտանեկան որևէ նշանակալի իրադարձություն կամ արարողություն... Քավորը սրբություն էր ոչ միայն բուն ընտանիքի, այլև ողջ տոհմի համար»։ — R. A. Nahapetyan, The Kavor among the Armenians, NAS RA (arar.sci.am)։²2«Քավորի, փեսայի և խաչեղբոր կոստյումների միակ տարբերությունը մյուս տղամարդ հյուրերի հագուստից սպիտակ ծաղկեփնջիկներն են»։ — A. A. Shevtsova, Family Traditions of Armenians in the Republic of Mordovia, Izvestiya RGPU im. Gertsena (2011)։

Այս կապը չի ավարտվում հարսանիքով։ Ըստ փաստագրված սովորույթի՝ պսակը հովանավորած քավորը ժամանակի ընթացքում դառնում է զույգի երեխայի կնքահայրը՝ կնքավորը՝ հոգևոր ազգակցության այս շարունակական հարաբերությունը, որն ավանդույթում կոչվում է քավորություն, փոխանցելով հաջորդ սերնդին։ Սերնդային այս շղթան արձանագրված է հայկական սփյուռքի ազգագրության մեջ՝ հիմնված մեկ գնահատված աղբյուրի վրա, ուստի ներկայացնում ենք իբրև վկայված սովորույթ, այլ ոչ համահայկական անփոփոխ կանոն։ Սակայն հաստատապես վկայված է դրա արտահայտած ընդհանուր սկզբունքը. քավորի կապը ցմահ էր և չէր սահմանափակվում հարսանեկան օրով։³3«Երեխայի կնքահայր է դառնում նրա ծնողների հարսանիքի «նստած հայրը»՝ քավորը, որն այժմ դառնում է նաև կնքավոր»։ — L. A. Agadzhanyan, The First Year of a Child's Life in an Armenian Family (Samara), Samara Scientific Herald (2016)։

Որովհետև Հայ Առաքելական Եկեղեցու ավանդույթում ամուսնությունը կնքվում է պսակադրմամբ, ոչ թե ստորագրությամբ։ Դրա համար գործածվող բառը «պսակն» է («թագ» կամ «ծաղկեպսակ»), որով էլ կոչվում է բուն եկեղեցական խորհուրդը։ Սա արտացոլված է նաև գիտելիքների գրաֆում. քրիստոնեական ամուսնության հասկացությունը կրում է հենց «Պսակ» հայերեն անվանումը։ Ուստի, երբ հայերենում ասում են «պսակվել», նկատի ունեն ամուսնանալ. ծեսն ու թագը կրում են նույն անունը։ Արարողության ընթացքում փեսային նույնիսկ դիմում են իբրև «թագավոր». արքայական այս տիտղոսը, ըստ ազգագրագետների, արտացոլում է ավելի հին՝ արքայական ու դիցաբանական նախատիպ, որտեղ ամուսնացող զույգը մեկ օրով բարձրանում է արքայական աստիճանի։⁴4Wikidata-ի կառուցվածքային տվյալներ. Q1043387 (Christian marriage) միավորն ունի հայերեն «Psak» (պսակադրությունը) կայքային հղումը, իսկ Q49836-ն ավելի լայն հարսանեկան արարողությունն է։ — Wikidata։⁵5Gayane Shagoyan (Institute of Archaeology & Ethnography, NAS RA), “The theme of ‘Creation’ in the ritual text of the groom of the Armenian traditional wedding” — փեսան ծիսականորեն տիտղոսավորվում է իբրև թագավոր (tagavor)՝ ծեսը կապելով արքայական / դիցաբանական նախատիպի հետ։

Պսակադրության առարկայական գլխավոր խորհրդանիշը նարոտն է՝ հիմնականում կանաչ, կարմիր և սպիտակ թելերով հյուսված պարան, որը պսակադիր քահանան գցում է հարսի ու փեսայի պարանոցին կամ գլխին և ամրացնում մոմով։ Այն ոսկերչական զարդ չէ և ոչ էլ վաճառքի ապրանք, այլ կրվող ծիսական պարան՝ հատուկ այդ առիթով պատրաստվող ու կապվող։ Ազգագրական մեկնաբանությամբ՝ այն խորհրդանշում է ամուսնական միությունը, ինչն արտացոլված է նաև լեզվում. «կանաչ-կարմիր կապել» դարձվածքը նշանակում է պարզապես «ամուսնանալ»։ Թե ինչ են խորհրդանշում գույները կողմերից յուրաքանչյուրի համար, գիտական գրականությունն արձանագրում է մեկից ավելի մեկնաբանություններ. սակայն բանավեճի հիմքում ընկած հաստատուն, ընդհանուր պնդումն այն է, որ նարոտը հյուսվում է կարմիր, կանաչ ու սպիտակ թելերից և մարմնավորում է ամուսնական կապը։⁶6Astghik Israelyan, “The magical power of colour in Armenian folk beliefs,” Patma-Banasirakan Handes (Historical-Philological Journal) 2017(2):125–142, NAS RA — պսակադիր քահանան կապում է նարոտը՝ այն գցելով հարսի ու փեսայի պարանոցին և ամրացնելով մոմով։⁷7««Կանաչ-կարմիր կապել» արտահայտությունը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև գործածվում է, երբ երկնքում ծիածան է հայտնվում»։ — N. Kh. Vardanyan, “Ritual-Mythological Semantics of the Belt in the Armenian Wedding Tradition,” Ethnography 3(25), 136–157 (2024)։

Այս սովորույթը շատ ավելի հին է, քան այն ներառած եկեղեցին։ Նարոտ կապելու ավանդույթը Հայաստանում նախաքրիստոնեական ծագում ունի. Իսրայելյանն արձանագրում է, որ այն իր հեթանոսական արմատների պատճառով զայրացնում էր 12-րդ դարի կաթողիկոս Ներսես Շնորհալուն, սակայն սովորույթը գոյատևեց՝ դուրս մղվելու փոխարեն միահյուսվելով քրիստոնեական պսակադրությանը։ Ժողովրդական հավատալիքներում ինքնին գույներն ունեին պաշտպանիչ զորություն՝ հանդես գալով իբրև չարխափան հմայիլ. նույն կարմիրը, կանաչն ու սպիտակը, որոնք հյուսվում էին հարսանեկան պարանի մեջ, այն գույներն էին, որոնց դիմում էր ժողովրդական մոգությունը՝ չարը խափանելու և օրհնություն հայցելու համար։⁸8«Կարմիր, կանաչ, սպիտակ գույների եռյակը հիմնականում հանդես է գալիս որպես չարխափան և բարերար նարոտ և ուսկապ»։ — Israelyan (2017), Patma-Banasirakan Handes։

Հարսի գլուխը ծածկվում էր ու զարդարվում։ Աղձնիքի հայերի ազգագրական վկայություններում, հարսին հագցնելուց հետո, պարկեշտության համար նրա գլխին գցում էին երկար, բազմագույն քող, որը պահպանվում էր մինչև հետհարսանեկան որոշակի ծեսեր. քողի տակ կամ դրա հետ դրվում էր արծաթե գլխազարդ՝ թասակը (դիադեմ-գլխարկ)։ Այդ արծաթե դիադեմը կլանել էր հարևան մշակույթների մետաղագործության մոտիվները՝ լինելով տարածաշրջանային ընդհանուր զարդանախշային ավանդույթի մաս, այլ ոչ թե փակ ազգային ձև։ Այս առարկաներն այստեղ դիտարկվում են իբրև ծիսական ու ազգագրական մշակույթի նմուշներ՝ թե ինչ են դրանք և ինչպես են օգտագործվել, և երբեք որպես վաճառքի ապրանք։⁹9R. A. Nahapetyan, “On some traditional rites and customs of the wedding cycle of the Armenians of Aghdznik,” Etchmiadzin journal 2005, pp.66–80 — հարսին հագցնելուց հետո նրա գլխին գցում էին երկար, բազմագույն քող (Աղձնիքի տարածաշրջանային սովորույթ)։

Ծանոթագրություն ընդգրկման վերաբերյալ։ Այս հիմնասյունը ներկայացնում է ծեսն ու դրա առարկաները որպես մշակութային երևույթ և չի պնդում մեկ համահայկական «ստանդարտ» ձևի գոյությունը։ Քողը փաստագրված է տարածաշրջանային նմուշներով, այլ ոչ իբրև համընդհանուր ազգային տարազ, իսկ Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանի թվայնացված հավաքածուում հատուկ հայկական հարսանեկան թագ չի հայտնաբերվել. թանգարանի տարածաշրջանային «թագերը» թուրքմենական / թեքեական են։ Հետևաբար, գլխազարդը նկարագրվում է հայ ազգագրական գրականության հիման վրա, այլ ոչ թե թանգարանային որևէ կանոնիկ նմուշով։ Ամբողջ նյութը հարսանիքի մշակութային ու ազգակցական պատմությունն է՝ քավորը որպես դերակատարում, պսակադրությունը որպես ծես, նարոտն ու հարդարանքը որպես ավանդույթ. սա երբեք ուղեցույց չէ նվերների, դրանց գնի կամ ձեռքբերման վերաբերյալ։