Պսակադրություն և արարողություն

Քավորն ամուսնության հովանավորն է, սակայն ավանդական հայ հասարակության մեջ դա շատ ավելին է, քան պարզապես հարսանիքի վկա լինելը։ Ազգագրությունը քավորին արձանագրում է որպես սրբություն ոչ միայն ամուսնական զույգի, այլև ողջ տոհմի համար. ցմահ հոգևոր առաջնորդ և միջնորդ, որը հարթում էր ընտանեկան վեճերը, և որի առանց որևէ նշանակալի ընտանեկան իրադարձություն չէր կատարվում։ Այս դերի պատիվն ազգակցական և հասարակական դիրքի դրսևորում է, որն արարողության ժամանակ նշվում է մեկ զուսպ տարբերանշանով՝ սպիտակ ծաղկեփնջիկով (բուտոնիերկա), որն առանձնացնում է քավորին, փեսային և խաչեղբորը մյուս տղամարդ հյուրերից։ Դա խորհրդանշական տարբերակում է և երբեք ոչ նյութական։¹1«Առանց նրա մասնակցության չէր կատարվում ընտանեկան որևէ նշանակալի իրադարձություն կամ արարողություն... Քավորը սրբություն էր ոչ միայն անմիջական ընտանիքի, այլև ողջ տոհմի համար»։ — R. A. Nahapetyan, The Kavor among the Armenians, NAS RA (arar.sci.am)։²2«Քավորի, փեսայի և խաչեղբոր կոստյումների միակ տարբերությունը մյուս տղամարդ հյուրերի հագուստներից սպիտակ ծաղկեփնջիկներն են»։ — A. A. Shevtsova, Family Traditions of Armenians in the Republic of Mordovia, Izvestiya RGPU im. Gertsena (2011)։

Կապը չի ավարտվում հարսանիքի ավարտով։ Ըստ փաստագրված սովորույթի՝ ամուսնությունը հովանավորած քավորը ժամանակի ընթացքում դառնում է զույգի երեխայի կնքահայրը՝ կնքավորը, փոխանցելով կապը հաջորդ սերնդին՝ հոգևոր ազգակցության շարունակական հարաբերություններով, որն ավանդույթն անվանում է քավորություն։ Այս սերնդափոխության ցիկլն արձանագրված է հայկական սփյուռքի ազգագրության մեջ՝ հիմնված մեկ վավերացված աղբյուրի վրա. մենք այն ներկայացնում ենք որպես վկայված սովորույթ, այլ ոչ թե համահայկական հաստատուն կանոն։ Այն, ինչ հաստատապես վկայված է, դրա արտահայտած ավելի լայն սկզբունքն է՝ քավորի կապը ցմահ էր և չէր սահմանափակվում միայն հարսանիքի օրով։³3«Երեխայի կնքահայր է դառնում նրա ծնողների հարսանիքի նստած հայրը՝ քավորը, որն այժմ դառնում է նաև կնքավոր»։ — L. A. Agadzhanyan, The First Year of a Child's Life in an Armenian Family (Samara), Samara Scientific Herald (2016)։

Որովհետև Հայ Առաքելական Եկեղեցու ավանդույթում ամուսնությունը հաստատող գործողությունը պսակադրությունն է, ոչ թե ստորագրությունը։ Դրա համար գործածվող բառը պսակն է, որը նշանակում է «թագ» կամ «ծաղկեպսակ», և նույն բառով է կոչվում նաև բուն եկեղեցական խորհուրդը։ Հիմնավորումը տեսանելի է գիտելիքների գրաֆում. քրիստոնեական ամուսնության էությունը կրում է հայերեն անվանում, որը պարզապես Պսակ է։ Ուստի, երբ հայերը խոսում են «պսակվելու» մասին, նկատի ունեն ամուսնանալը. ծեսն ու պսակն ունեն մեկ ընդհանուր բառ։ Ծեսի շրջանակներում փեսային նույնիսկ դիմում են որպես թագավոր. արքայական տիտղոս, որն ազգագրագետները մեկնաբանում են ավելի հին արքայական և դիցաբանական արքետիպի համատեքստում՝ զույգը մեկ օրով բարձրանում է արքայական աստիճանի։⁴4Wikidata կառուցվածքային տվյալներ. Q1043387 (Christian marriage) ունի հայերեն «Psak» (պսակադրություն) հղումը. Q49836-ն ավելի լայն հարսանեկան արարողությունն է։ — Wikidata։⁵5Gayane Shagoyan (Institute of Archaeology & Ethnography, NAS RA), “The theme of ‘Creation’ in the ritual text of the groom of the Armenian traditional wedding” — փեսան ծիսականորեն կոչվում է թագավոր (tagavor)՝ ծեսը կապելով արքայական / դիցաբանական արքետիպի հետ։

Պսակադրության ամենանյութական առարկան նարոտն է՝ հիմնականում կանաչ, կարմիր և սպիտակ թելերից հյուսված պարան, որը պսակադիր քահանան անցկացնում է հարսի և փեսայի պարանոցով կամ գլխով և ամրացնում մոմով։ Այն ոսկերչական իր չէ և ոչ էլ վաճառվող առարկա, այլ կրվող ծիսական պարան, որը պատրաստվում և կապվում է հատուկ այդ առիթով։ Ազգագրական ընկալմամբ այն խորհրդանշում է միության կապը, և այդ դարձվածքն արմատավորված է լեզվի մեջ. «կանաչ-կարմիր կապել» պարզապես նշանակում է «ամուսնանալ»։ Թե ինչ են նշանակում գույները յուրաքանչյուր ամուսնու համար, գիտությունն արձանագրում է մեկից ավելի տարբերակներ. բանավեճի հիմքում ընկած հաստատուն, ընդհանուր պնդումն այն է, որ նարոտը հյուսված է կարմիր, կանաչ և սպիտակ թելերից և խորհրդանշում է ամուսնական կապը։⁶6Astghik Israelyan, “The magical power of colour in Armenian folk beliefs,” Patma-Banasirakan Handes (Historical-Philological Journal) 2017(2):125–142, NAS RA — պսակադիր քահանան կապում է նարոտը՝ այն անցկացնելով հարսի և փեսայի պարանոցով և ամրացնելով մոմով։⁷7««Կանաչ-կարմիր կապել» արտահայտությունը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև գործածվում է, երբ երկնքում ծիածան է հայտնվում»։ — N. Kh. Vardanyan, “Ritual-Mythological Semantics of the Belt in the Armenian Wedding Tradition,” Ethnography 3(25), 136–157 (2024)։

Այս սովորույթը շատ ավելի հին է, քան այն յուրացրած եկեղեցին։ Հայաստանում նարոտ կապելու ավանդույթը նախաքրիստոնեական է. Իսրայելյանն արձանագրում է, որ այն զայրացրել է 12-րդ դարի կաթողիկոս Ներսես Շնորհալուն իր հեթանոսական արմատների պատճառով, սակայն այն, միևնույն է, գոյատևեց՝ միահյուսվելով քրիստոնեական պսակադրությանը, այլ ոչ թե դուրս մղվելով դրա կողմից։ Ժողովրդական հավատալիքներում գույներն ինքնին պաշտպանիչ զորություն ունեին՝ հանդես գալով որպես չարխափան հմայիլ. նույն կարմիրը, կանաչը և սպիտակը, որոնք հյուսում են հարսանեկան պարանը, այն գույներն էին, որոնց դիմում էր ժողովրդական մոգությունը՝ վնասը կանխելու և օրհնություն կանչելու համար։⁸8«Կարմիր, կանաչ, սպիտակ գույների եռյակը հիմնականում հանդես է գալիս որպես չարխափան և բարերար նարոտ և ուսկապ»։ — Israelyan (2017), Patma-Banasirakan Handes։

Հարսի գլուխը ծածկված էր և զարդարված։ Աղձնիքի հայերի տարածաշրջանային արձանագրություններում, երբ հարսին հագցնում էին, համեստության համար նրա գլխին գցում էին երկար, գունեղ քող, որը մնում էր մինչև հետհարսանեկան որոշակի ծեսեր. դրա տակ կամ դրա հետ դրվում էր արծաթե գլխազարդ՝ թասակը (դիադեմ-գլխարկ)։ Այդ արծաթե դիադեմը կլանել էր հարևան մետաղագործության մոտիվները՝ լինելով տարածաշրջանային ընդհանուր զարդանախշային ավանդույթի մի մաս, այլ ոչ թե մեկուսացված ազգային ձև։ Այս առարկաներն այստեղ դիտարկվում են որպես ծիսական և ազգագրական մշակույթ՝ ինչ են դրանք և ինչպես են օգտագործվել, և երբեք որպես գնվելիք ապրանքներ։⁹9R. A. Nahapetyan, “On some traditional rites and customs of the wedding cycle of the Armenians of Aghdznik,” Etchmiadzin journal 2005, pp.66–80 — հարսին հագցնելուց հետո նրա գլխին գցում էին երկար գունեղ քող (տարածաշրջանային Աղձնիքի սովորույթ)։

Նշում շրջանակի վերաբերյալ։ Այս հիմնասյունը նկարագրում է ծեսը և դրա առարկաները որպես մշակույթ և չի պնդում մեկ համահայկական «ստանդարտ» ձևի գոյությունը։ Քողը փաստագրված է տարածաշրջանային մակարդակով, այլ ոչ թե որպես միասնական ազգային տարազ, և Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանի թվայնացված հավաքածուում հնարավոր չեղավ գտնել հատուկ հայկական հարսանեկան թագ. նրա տարածաշրջանային «թագերի» հավաքածուները թուրքմենական / թեքեական են։ Հետևաբար, գլխազարդը նկարագրվում է հայ ազգագրական գիտության հիման վրա, այլ ոչ թե մեկ կանոնական թանգարանային նմուշի։ Սա ամբողջությամբ հարսանիքի մշակութային և ազգակցական պատմությունն է՝ քավորը որպես դեր, պսակադրությունը որպես ծես, նարոտն ու զարդարանքը որպես սովորույթ, և երբեք ուղեցույց նվերների, արժեքի կամ գնումների համար։