Scriptorium
Որդան կարմիր. Հայաստանի միջատածին ալ կարմիրը
Արարատյան դաշտի որդան կարմիրը, որ անուն տվեց ամբողջ մի գույնի, ներկեց արքայական թավիշն ու հասավ անհետացման եզրին. պատմական փաստերի և ավանդազրույցների սահմանագիծը։
Որդան կարմիրը Porphyrophora hamelii վահանակիր միջատից՝ հայկական կամ արարատյան որդան կարմիրից ստացվող ալ ներկն է. դրա էգերի մարմինը գրեթե ամբողջությամբ կարմինաթթու է։ Թանգարանային հետազոտություններում դրա կիրառությունը թվագրվում է «առնվազն մ.թ.ա. 714 թվականով», երբ Ասորեստանի արքա Սարգոն II-ը Ուրարտուի թագավորությունից հափշտակեց «Արարատի ալ կարմիր գործվածք»։ Այսօր այս միջատը կրիտիկական վտանգված տեսակ է։
Սակավաթիվ նյութեր կան հայոց պատմության մեջ, որ այդքան հարուստ անցյալ ամփոփեն այդչափ փոքր մարմնում։ Դրա անվանումը մոտավորապես նշանակում է «որդի կարմիր», իսկ ստացվող ներկն իր անունն է պարգևել կարմիրն արտահայտող բառերի մի ամբողջ լեզվական ընտանիքի։ Ստորև ներկայացված հոդվածը զատում է հավաստի աղբյուրներով հաստատված փաստերը դրանց շուրջ հյուսված ավանդազրույցներից։1Porphyrophora hamelii (Brandt, 1833)՝ հայտնի հայկական որդան կարմիրը, բնական կարմինի աղբյուր — Gavrilov-Zimin, “Coccidological research in Russia and the USSR,” Problems of the Activity of Scientists and Scientific Collectives (2020)։2Գունանունների ընտանիքը՝ հայերեն կարմիր, սոգդիերեն karmīr («կարմիր»), եբրայերեն karmīl, ծագում է հայկական վահանակիր միջատից ստացված ներկից — Agnes Korn et al., in Textile Terminologies from the Orient to the Mediterranean and Europe, 1000 BC–1000 AD (Zea Books, 2017)։
Ի՞նչ է որդան կարմիրը, և ո՞ր միջատից է այն ստացվում
Որդան կարմիրը Porphyrophora hamelii վահանակիր միջատից՝ հայկական կամ արարատյան որդան կարմիրից ստացվող ալ ներկն է։ Արարատյան դաշտի այս միջատի չորացված էգերից ստացվում է կարմին՝ դասական բնական ալ գունանյութը։ Դրա ներկող հատկությունն արտակարգ խտացված է. էգերի մարմինը մոտ 95–99%-ով բաղկացած է կարմինաթթվից՝ անտրաքինոնային այն պիգմենտից, որն էլ պայմանավորում է այդ հարուստ երանգը։3P. hamelii-ի էգերը 95–99%-ով կարմինաթթու են. տարածաշրջանում Porphyrophora-ից կարմիր ներկի արտադրությունը գոյություն է ունեցել առնվազն մ.թ.ա. 8-րդ դարից — Gavrilov-Zimin, “A taxonomic survey of pigments in scale insects (Homoptera: Coccinea), Part 1” (2025)։
Այս ներկն անգամ անուն է տվել մի ամբողջ գույնի։ Լեզվաբաններն ու պատմաբանները միևնույն մասնագիտական տերմինաբանական ընտանիքի ծագումը՝ հայերեն կարմիր, սոգդիերեն karmīr, եբրայերեն karmīl (բոլորն էլ «կարմիր» իմաստով), վերագրում են հենց հայկական որդան կարմիրին. լեզվաբանական պատմության մի թել, որն ընթանում է նյութական մշակույթին զուգահեռ։
Որքա՞ն հին է այն, և արդյո՞ք իրոք կիրառվել է Ուրարտուում
Հայկական որդան կարմիրը հնում լայնորեն տարածված էր Հայաստանում, և մասնագետներն այն նույնականացրել են սկյութական դարաշրջանի հնագույն գործվածքներում։ Թանգարանագիտական հետազոտությունները դրա կիրառումը թվագրում են «առնվազն մ.թ.ա. 714 թվականով»՝ այն տարով, երբ Ասորեստանի արքա Սարգոն II-ը թալանեց Ուրարտուի պաշտամունքային կենտրոն Մուսասիրը, իսկ նրա դպիրները կողոպուտի ցանկում արձանագրեցին «Արարատի ալ կարմիր գործվածք»։4Հայկական կարմինաբեր միջատները հնում լայնորեն տարածված էին Հայաստանում. դրանք նույնականացվել են հնագույն գործվածքներում — Marsadolov et al., “A new study of textile fragments from Arzhan-1 in Tuva,” Theory and Practice of Archaeological Research (2017)։5Հայկական որդան կարմիրը «կարող էր կիրառվել դեռևս մ.թ.ա. 714 թվականին», երբ Սարգոն II-ը Ուրարտուից հափշտակեց կարմիր գործվածքներ — Elena Phipps, Cochineal Red: The Art History of a Color, The Metropolitan Museum of Art Bulletin 67/3 (Winter 2010)։
Այդուհանդերձ, ուրարտական կապը տեքստային ենթադրություն է, ոչ թե քիմիապես ապացուցված փաստ։ Որևէ քիմիական փորձաքննություն ուրարտական շրջանի այդ գործվածքները չի վերագրում հենց Porphyrophora hamelii-ին. մ.թ.ա. 714 թ. արձանագրությունը միայն հիշատակում է Արարատի ալ կարմիր գործվածք, իսկ որդան կարմիրի վարկածը հիմնվում է միայն այն հանգամանքի վրա, որ միջատը բնիկ է այդ տարածաշրջանում։ Ներկի՝ քիմիապես հաստատված ամենավաղ կիրառությունները վերաբերում են ավելի ուշ ժամանակների։6Մասնագիտական գրականության մեջ չկա քիմիական որևէ ապացույց, որը Ուրարտուի կարմիր գործվածքները կկապեր P. hamelii-ի հետ. կապը տեքստային ենթադրություն է, ոչ թե քիմիական փորձաքննության արդյունք — Gavrilov-Zimin (2025)։
Ինչպե՞ս հայկական ալ կարմիրը հասավ Եվրոպայի արքունիքներ
Ուշ միջնադարում այս ներկը Արարատյան դաշտից հեռու տարածքներում արդեն փնտրված շքեղություն էր։ Բարձրարդյունավետ հեղուկային քրոմատոգրաֆիան (ԲԱՀՔ) նույնականացրել է Porphyrophora hamelii-ն եվրոպական պատմական գործվածքներում, այդ թվում՝ Հենրիխ VIII-ի կողմից Ուոթերֆորդ քաղաքին նվիրված գլխարկի և 15–16-րդ դարերի ֆրանսիական ծիսական ձեռնոցների վրա։7ԲԱՀՔ վերլուծությամբ P. hamelii է հայտնաբերվել Հենրիխ VIII-ի (Ուոթերֆորդին) նվիրած գլխարկի և 15–16-րդ դարերի ֆրանսիական ծիսական ձեռնոցների մեջ — Korn et al. (2017), Textile Terminologies (Zea Books)։
Սակայն նման ամեն մի պնդում պահանջում է կարևոր վերապահում։ Քանի որ հայկական որդան կարմիրի կարմինը 95–99%-ով կարմինաթթու է (քիմիական կազմով գրեթե նույնական ամերիկյան որդան կարմիրին), հնագույն գործվածքի մեջ դրանք տարբերակելը հաճախ անհնարին է։ Ուստի «հայկական որդան կարմիր» ձևակերպումը շատ դեպքերում պատմական և տարածաշրջանային նույնականացում է, ոչ թե վերջնական քիմիական փաստ։8P. hamelii-ի կարմինի հիմքը կարմինաթթուն է, ինչի պատճառով այն քիմիապես բարդ է տարբերակել ամերիկյան որդան կարմիրից — Mantzouris & Karapanagiotis, “Armenian cochineal (Porphyrophora hamelii) and purpurin-rich madder in ancient polychromy,” Coloration Technology 131 (2015)։
Ինչո՞ւ ներկը հասավ անհետացման եզրին
Որդան կարմիր տվող միջատն այսօր Հայաստանում կրիտիկական վտանգված տեսակ է։ Դրա բնական արեալը 20-րդ դարի կեսերի շուրջ 10 000 հեկտարից կրճատվել է՝ հասնելով այսօր մոտ 220 հեկտարի՝ հողօգտագործման և տարածքների կրճատման հետևանքով։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը քայլեր է ձեռնարկում որդան կարմիրի ավանդույթը որպես կենդանի ժառանգություն միջազգայնորեն ճանաչելու ուղղությամբ։9P. hamelii-ն գրանցված է որպես կրիտիկական վտանգված տեսակ. դրա արեալը ~10 000 հա-ից (20-րդ դարի կեսեր) նվազել է մինչև ~220 հա — Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գիրք (2010 թ. հրատարակություն). Հայաստանը ձգտում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից որդան կարմիրի ճանաչմանը։
Ի՞նչն է փաստագրված, և ի՞նչն է ավանդազրույց
Լայնորեն շրջանառվող երկու պնդումներ պահանջում են հատուկ զգուշավորություն, քանի որ դրանցից և ոչ մեկը չի հաստատվում հավաստի աղբյուրներով։ Այն պատմությունը, թե 1430-ականներին Կոստանդնուպոլսում մեկ կիլոգրամ ներկն արժեր ավելի քան հինգ գրամ ոսկի, չունի որևէ գիտական հիմք. նույնքան անհիմն է հաճախ հանդիպող այն պնդումը, թե իբր Լեոնարդո դա Վինչին օգտագործել է հայկական որդան կարմիր։ Երկուսն էլ ժողովրդական չափազանցություններ են՝ տպավորիչ, բայց չփաստագրված։ Ստուգված պատմական տվյալներն առանց դրանց էլ բավականին տպավորիչ են։
Հաճախ տրվող հարցեր
- Ո՞ր միջատից է ստացվում որդան կարմիրը
- Porphyrophora hamelii-ն՝ հայկական կամ արարատյան որդան կարմիրը. Արարատյան դաշտի էնդեմիկ վահանակիր միջատ։ Էգերի չորացված մարմնից ստացվում է կարմին՝ բնական ալ ներկ, որն իրականում գրեթե մաքուր կարմինաթթու է։
- Որքա՞ն հին է այս ներկը
- Թանգարանագիտական հետազոտություններում դրա կիրառությունը թվագրվում է «առնվազն մ.թ.ա. 714 թվականով», երբ Ասորեստանի արքա Սարգոն II-ը Ուրարտուի կողոպուտի ցանկում արձանագրեց «Արարատի ալ կարմիր գործվածք»։ Սակայն քիմիապես հաստատված ամենավաղ կիրառությունները վերաբերում են ավելի ուշ ժամանակների. ուրարտական կապը տեքստային ենթադրություն է, ոչ թե քիմիապես ապացուցված փաստ։
- Արդյոք հայկական որդան կարմիրը նո՞ւյնն է, ինչ ամերիկյան որդան կարմիրը
- Քիմիական կազմով դրանք չափազանց մոտ են. երկուսում էլ գերակշռում է կարմինաթթուն։ Հենց այդ պատճառով էլ հնագույն գործվածքի մեջ «հայկական» որդան կարմիրի նույնականացումը հաճախ պատմաաշխարհագրական դատողություն է, ոչ թե անվերապահ քիմիական փաստ։
- Արդյոք Լեոնարդո դա Վինչին իսկապե՞ս օգտագործել է այն
- Ոչ մի հավաստի աղբյուր չի հաստատում այդ պնդումը, ինչպես և տարածված այն ավանդազրույցը, թե 1430-ականների Կոստանդնուպոլսում մեկ կիլոգրամ ներկն արժեր ավելի քան հինգ գրամ ոսկի։ Երկուսն էլ ժողովրդական չափազանցություններ են, ոչ թե փաստագրված իրողություններ։
- Արդյոք միջատը վտանգվա՞ծ է
- Այո, այն Հայաստանում գրանցված է որպես կրիտիկական վտանգված տեսակ։ Դրա բնական արեալը 20-րդ դարի կեսերի շուրջ 10 000 հեկտարից այսօր նվազել է՝ հասնելով մոտ 220 հեկտարի։