Որդան կարմիր. Հայաստանի միջատներից ստացվող ալ կարմիրը

§Ի՞նչ է որդան կարմիրը, և ո՞ր միջատն է այն արտադրում։

Որդան կարմիրը ալ կարմիր ներկ է, որը ստացվում է Porphyrophora hamelii-ից՝ հայկական կամ արարատյան որդան կարմիրից։ Սա Արարատյան դաշտի վահանակիր միջատ է, որի չորացրած էգերից ստացվում է կարմին՝ դասական բնական կարմիր գույնը։ Դրա գունավորող ուժը խիստ կենտրոնացված է. էգերը մոտ 95–99%-ով բաղկացած են կարմինաթթվից՝ անտրաքինոնային պիգմենտից, որն ապահովում է այդ երանգը։³3P. hamelii-ի էգերը 95–99%-ով բաղկացած են կարմինաթթվից. տարածաշրջանում Porphyrophora-ի կարմիր ներկի արդյունաբերությունը գոյություն է ունեցել առնվազն մ.թ.ա. 8-րդ դարից — Gavrilov-Zimin, “A taxonomic survey of pigments in scale insects (Homoptera: Coccinea), Part 1” (2025)։

Ներկն անգամ անվանում է տվել գույնին։ Գիտնականները մեկ միասնական տերմինաբանական ընտանիքի՝ հայերեն կարմիր, սոգդիերեն karmīr, եբրայերեն karmīl (բոլորն էլ նշանակում են «կարմիր») ծագումը կապում են հայկական այս վահանակիր միջատի ներկի հետ. սա լեզվաբանական պատմության մի թել է, որն ընթանում է նյութական պատմությանը զուգահեռ։

§Որքա՞ն հին է այն, և արդյոք այն իսկապե՞ս օգտագործվել է Ուրարտուում։

Հայկական որդան կարմիրը հնագույն ժամանակներում լայնորեն տարածված էր Հայաստանում, և վերլուծաբաններն այն հայտնաբերել են հնագույն՝ սկյութական դարաշրջանի գործվածքներում։ Թանգարանային ուսումնասիրությունները դրա օգտագործումը թվագրում են «առնվազն մ.թ.ա. 714 թվականով»՝ այն տարեթվով, երբ Ասորեստանի արքա Սարգոն II-ը կողոպտեց ուրարտական պաշտամունքային Մուսասիր քաղաքը, և նրա դպիրները ավարի մեջ արձանագրեցին «Արարատի ալ կարմիր գործվածք»։⁴4Հայկական կարմին արտադրող միջատները հնագույն ժամանակներում լայնորեն տարածված էին Հայաստանում. հայտնաբերվել են հնագույն գործվածքներում — Marsadolov et al., “A new study of textile fragments from Arzhan-1 in Tuva,” Theory and Practice of Archaeological Research (2017)։⁵5Հայկական որդան կարմիրը «կարող էր օգտագործվել դեռևս մ.թ.ա. 714 թվականին», երբ Սարգոն II-ը Ուրարտուից գրավեց կարմիր գործվածքներ — Elena Phipps, Cochineal Red: The Art History of a Color, The Metropolitan Museum of Art Bulletin 67/3 (Winter 2010)։

Սակայն ուրարտական կապը ենթադրություն է, այլ ոչ թե ապացուցված նույնականացում։ Ոչ մի քիմիական վերլուծություն ուրարտական ժամանակաշրջանի այդ գործվածքները հատկապես Porphyrophora hamelii-ի հետ չի կապում. մ.թ.ա. 714 թվականի արձանագրությունը հիշատակում է կարմիր արարատյան գործվածք, և որդան կարմիրի վարկածը հիմնված է այն փաստի վրա, որ միջատը բնիկ է այդ դաշտավայրում։ Ներկի՝ քիմիապես հաստատված ամենավաղ օգտագործումները վերաբերում են ավելի ուշ շրջանի։⁶6Գրականության մեջ չկա որևէ ապացույց, որը քիմիապես կկապեր Ուրարտուի կարմիր գործվածքները P. hamelii-ի հետ. կապը տեքստային ենթադրություն է, այլ ոչ թե քիմիական փորձաքննություն — Gavrilov-Zimin (2025)։

§Ինչպե՞ս հայկական ալ կարմիրը հասավ Եվրոպայի արքունիքներ։

Ուշ միջնադարում ներկը շքեղության առարկա էր Արարատյան դաշտից շատ հեռու։ Քրոմատոգրաֆիական (ԲԱՀՔ) վերլուծությունը հայտնաբերել է Porphyrophora hamelii պատմական եվրոպական գործվածքներում, որոնց թվում են Հենրիխ VIII-ի կողմից Ուոթերֆորդ քաղաքին նվիրված գլխարկը և 15-րդ ու 16-րդ դարերի ֆրանսիական ծիսական ձեռնոցները։⁷7ԲԱՀՔ-ը հայտնաբերել է P. hamelii Հենրիխ VIII-ի կողմից (Ուոթերֆորդին) նվիրված գլխարկում և 15-րդ/16-րդ դարերի ֆրանսիական ծիսական ձեռնոցներում — Korn et al. (2017), Textile Terminologies (Zea Books)։

Յուրաքանչյուր նման պնդում ուղեկցվում է մեկ զգուշացմամբ։ Քանի որ հայկական որդան կարմիրի կարմինը 95–99%-ով կարմինաթթու է (քիմիապես գրեթե նույնական Ամերիկաների որդան կարմիրին), հնացած գործվածքում այդ երկուսը տարանջատելը հաճախ անհնար է։ Հետևաբար, «հայկական որդան կարմիրը» հաճախ ավելի շուտ պատմական և տարածաշրջանային նույնականացում է, քան վերջնական քիմիական հաստատում։⁸8P. hamelii-ի կարմինում գերակշռում է կարմինաթթուն, ինչի պատճառով այն քիմիապես դժվար է տարբերել ամերիկյան որդան կարմիրից — Mantzouris & Karapanagiotis, “Armenian cochineal (Porphyrophora hamelii) and purpurin-rich madder in ancient polychromy,” Coloration Technology 131 (2015)։

§Ինչո՞ւ ներկը գրեթե անհետացավ։

Որդան կարմիր արտադրող միջատն այժմ Հայաստանում գտնվում է կրիտիկական վիճակում և անհետացման եզրին է։ Դրա բնակության արեալը 20-րդ դարի կեսերի մոտ 10 000 հեկտարից կրճատվել է մինչև մոտ 220 հեկտարի այսօր՝ սեղմվելով հողօգտագործման և նվազող տարածքների պատճառով, և Հայաստանը քայլեր է ձեռնարկել որդան կարմիրի ավանդույթը որպես կենդանի ժառանգություն միջազգայնորեն ճանաչելու ուղղությամբ։⁹9P. hamelii-ն գրանցված է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող. դրա արեալը ~10 000 հա-ից (20-րդ դարի կեսեր) նվազել է մինչև ~220 հա — Հայաստանի Հանրապետության կենդանիների Կարմիր գիրք (2010 թ. հրատարակություն). Հայաստանը ձգտում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից որդան կարմիրի ճանաչմանը։

§Ի՞նչն է փաստագրված, և ի՞նչն է առասպել։

Լայնորեն շրջանառվում են երկու պնդումներ, որոնց պետք է զգուշությամբ վերաբերվել, քանի որ ոչ մի արժանահավատ աղբյուր չի հաստատում դրանցից և ոչ մեկը։ Այն պատմությունը, թե 1430-ականներին Կոստանդնուպոլսում մեկ կիլոգրամ ներկն արժեր ավելի քան հինգ գրամ ոսկի, գիտական հիմք չունի. ինչպես և այն հաճախ կրկնվող պնդումը, թե Լեոնարդո դա Վինչին օգտագործել է հայկական որդան կարմիր։ Երկուսն էլ ավելի ճիշտ է դիտարկել որպես հանրահայտ չափազանցություններ՝ վառ, բայց ոչ փաստագրված իրողություններ։ Ստուգված տվյալներն առանց դրանց էլ բավականաչափ տպավորիչ են։