Հայոց տառերը որպես զարդանախշ. Մաշտոցի այբուբենից մինչև թռչնագիր

§Ո՞վ է ստեղծել հայոց այբուբենը, և որտեղի՞ց գիտենք այդ մասին:

Հայոց գիրը ստեղծվել է մոտ 405 թվականին վանական և գիտնական Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից՝ կաթողիկոս Սահակ Պարթևի գործակցությամբ: Այս փաստի բացառիկ լավ վավերագրված լինելը պայմանավորված է նրանով, որ Մաշտոցի աշակերտ Կորյունը գրել է նրա կենսագրությունը՝ «Վարք Մաշտոցի»-ն, որը հայերենով գրված առաջին ինքնուրույն գրական ստեղծագործությունն է: Կորյունը նկարագրում է հարցադրումների և ուսումնասիրությունների նպատակաուղղված գործընթաց, ճամփորդություններ՝ գոյություն ունեցող գրերը փնտրելու նպատակով, և հայոց լեզվի հնչյուններին համապատասխանող տառերի ստեղծում. սա լեզվաբանական և աստվածաբանական նախագիծ էր, ոչ թե էզոթերիկ:²2Մաշտոցը ստեղծել է գիրը մոտ 405 թ. կաթողիկոս Սահակի հետ. Կորյունը նկարագրում է հնչյունաբանական / լեզվաբանական / աստվածաբանական գյուտ: — Koriun, The Life of Mashtots (անգլ. թարգմ.՝ armenianhouse.org); հաստատվում է Britannica, “Armenian alphabet” հոդվածով:

§Երկաթագրից մինչև ձևավորված գիր

Բնօրինակ հայոց գիրը երկաթագիրն է՝ «երկաթե տառերը», վեհաշուք գլխագիր, որն օգտագործվել է հայ գրչության հենց սկզբից: Այն մնաց որպես մագաղաթյա գրվածքների գիր մինչև մոտ 12-րդ դարի կեսերը, որից հետո պահպանվեց որպես ցուցադրական կամ վերնագրային գիր՝ մեծատառեր, մինչդեռ ավելի հոծ շղագիրը՝ բոլորգիրը, ստանձնեց հիմնական տեքստի դերը: Նույնիսկ որպես պարզ գրություն, դրանք ձևավորված տառատեսակներ էին՝ համաչափության և ծանրության հստակ զգացումով. դրանք մինչ օրս ընտրվում են մոնումենտալ արձանագրությունների համար:³3Երկաթագիրն օգտագործվել է 5-րդ դարի սկզբից, գերիշխել է մագաղաթյա գրվածքներում մինչև ~12-րդ դարի կեսերը, ապա դարձել ցուցադրական/վերնագրային գիր. ավելի ուշ՝ բոլորգիր շղագիրը: — Manual of Armenian Codicology and Palaeography, Bodleian Libraries, Univ. of Oxford.

§Երբ տառերը դարձան զարդանախշ

Հայկական մանրանկարչությունը սկզբնավորվեց այբուբենի ստեղծումից անմիջապես հետո, երբ 5-րդ դարում գավառներում հիմնվեցին գրչության կենտրոններ: Վաղ շրջանից գրիչները տառերն օգտագործում էին կառուցվածքայնորեն որպես զարդանախշ՝ մեծացված, զարդարված սկզբնատառ՝ գիրքը բացելու կամ բաժանումը նշելու համար, լուսանցքային զարդանախշեր՝ նոր բաժինն ազդարարելու համար: Նորարար արվեստաբան Սիրարփի Տեր-Ներսեսյանը (Sirarpie Der Nersessian) նշել է, թե ինչպես են այս լուսանցքային զարդանախշերից մի քանիսը նմանակում գորգերին՝ ընդհուպ մինչև դրանց հանգուցված ծոպերը, որտեղ շրջանակները եզերում են թռչուններին: Տառը երբեք միայն հնչյուն չէր. այն նաև զարդարելու տեղ էր:⁴4Մանրանկարչությունը սկսվել է այբուբենից անմիջապես հետո (5-րդ դ. սկիզբ). մեծացված զարդարված սկզբնատառեր + լուսանցքային ձևավորում. լուսանցքային զարդանախշերը կարող են նմանակել գորգերին՝ թռչուններին եզերող շրջանակներով: — S. Der Nersessian, Armenian Manuscript Illumination; Bodleian Manual of Armenian Codicology and Palaeography.

§Թռչնագիրը

Այս գյուտերից ամենատպավորիչը թռչնագիրն է՝ բառացիորեն «թռչուններով գրություն»: Խիստ երկրաչափական հիմքի վրա տառի գծերը փոխարինվում են թռչունների (և երբեմն ձկների) մարմիններով, վզերով և կտուցներով, այնպես որ բառը վերածվում է փոքրիկ երամի: Այն հայկական գրքերում զարդագրերի ընտանիքի մի մասն է՝ բուսական և կենդանական սկզբնատառերի կողքին: Ցուցադրական տառը և նկարազարդված էջը իրենց գագաթնակետին են հասնում կիլիկյան արքայական ձեռագրերում:⁵5Թռչնագիր. տառեր, որոնք ձևավորված են որպես թռչուններ (երբեմն ձկներ) երկրաչափական հիմքի վրա — հայկական զարդագրերի տեսակներից մեկը: — Armenian calligraphy scholarship (armenia.travel; Bodleian palaeography on the erkat'agir base).

Ճոխ տառերով հայկական գրքի գերագույն օրինակը Հեթում Բ թագավորի Ճաշոցն է, որն ավարտվել է 1286 թվականին և այժմ Մատենադարան MS 979-ն է. իր ժամանակաշրջանի ամենահարուստ նկարազարդված հայկական ձեռագիրը՝ ավելի քան երկու հարյուր մանրանկարներով և զարդարուն սկզբնատառերի ու լուսանցքազարդերի առատությամբ: (Այն երբեմն մոտավոր կերպով կապվում է մեծ մանրանկարիչ Թորոս Ռոսլինի հետ, սակայն Ռոսլինի փաստագրված գործունեությունն ավարտվում է տասնամյակներ առաջ. Ճաշոցը ավելի ուշ շրջանի կիլիկյան վարպետի աշխատանք է):⁶6Հեթում Բ թագավորի 1286 թ. Ճաշոցը = Մատենադարան MS 979. ժամանակաշրջանի ամենաճոխ նկարազարդված հայկական ձեռագիրը (200+ մանրանկար), առատ զարդարուն սկզբնատառեր: Հեղինակը Թորոս Ռոսլինը ՉԷ (գործել է 1256–1268 թթ.): — Wikimedia Commons / Yale (Mat. Ms. 979); Wikipedia, “Armenian illuminated manuscripts”:

§Ինչ չեն նշանակում տառերը. առասպելներ, որոնք պետք է մի կողմ դնել

Երեք տարածված պնդումներ պետք է մի կողմ դրվեն: Առաջինն այն է, որ Մաշտոցը ստեղծել է թռչնագրերը 405 թվականին. նա դա չի արել. թռչնագիրը շատ ավելի ուշ շրջանի դեկորատիվ զարգացում է: Երկրորդն այն է, որ բնօրինակ երկաթագիր տառերի ձևերը նախագծվել են համաստեղությունները, կենդանակերպը կամ սրբազան երկրաչափությունը կոդավորելու համար. երրորդը՝ որ թռչնագրերը թաքցնում են ալքիմիական կամ էզոթերիկ ծածկագրեր: Դրանցից ոչ մեկը չունի որևէ գիտական աղբյուր: Կորյունը՝ միակ գրեթե ժամանակակից վկան, նկարագրում է լեզվաբանական գյուտ՝ հայերենի հնչյուններին համապատասխանելու համար, իսկ արվեստաբանները թռչնագրերը դիտարկում են որպես քրիստոնեական և դեկորատիվ մոտիվներ, ոչ թե որպես ծածկագիր:⁷7Ոչ մի գիտական աղբյուր չի հաստատում թռչնագրի ստեղծումը 405 թ., երկաթագրի «համաստեղություն/կենդանակերպ/սրբազան երկրաչափություն» ձևավորումը կամ «ալքիմիական թռչնային ծածկագրերը»: Կորյունը նկարագրում է լեզվաբանական գյուտ: — Koriun, Life of Mashtots; Bodleian palaeography manual; negative finding (this-session verification):