Հայոց տառերը որպես զարդանախշ. Մաշտոցի այբուբենից մինչև թռչնագիր

§Ո՞վ է ստեղծել հայոց այբուբենը, և որտեղի՞ց գիտենք դա

Հայոց գիրը ստեղծվել է մոտ 405 թվականին վանական ու գիտնական Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից՝ Սահակ Պարթև կաթողիկոսի աջակցությամբ: Այս իրադարձության բացառիկ վավերականությունը պայմանավորված է նրանով, որ Մաշտոցի աշակերտ Կորյունը գրի է առել նրա կենսագրությունը՝ «Վարք Մաշտոցի»-ն, որը հայերենով ստեղծված առաջին ինքնուրույն գրական հուշարձանն է: Կորյունը նկարագրում է ուսումնասիրությունների ու որոնումների նպատակադրված ընթացք, ճանապարհորդություններ՝ գոյություն ունեցող գրային համակարգերին ծանոթանալու համար, և հայերենի հնչյունական համակարգին ճշգրիտ համապատասխանող տառերի ստեղծում. սա լեզվաբանական ու աստվածաբանական նախագիծ էր, այլ ոչ թե էզոթերիկ:²2Մաշտոցը ստեղծել է գիրը մոտ 405 թ. Սահակ կաթողիկոսի հետ. Կորյունը նկարագրում է հնչյունաբանական / լեզվաբանական / աստվածաբանական գյուտ: — Koriun, The Life of Mashtots (անգլ. թարգմ.՝ armenianhouse.org); հաստատվում է Britannica, “Armenian alphabet” հոդվածով:

§Երկաթագրից մինչև ձևավորված գիր

Հայոց բնօրինակ գիրը երկաթագիրն է՝ վեհաշուք մեծատառը, որն օգտագործվել է հայ դպրության հենց սկզբից: Այն մնաց որպես մագաղաթյա սրբազան մատյանների հիմնական գիր մինչև 12-րդ դարի կեսերը, որից հետո պահպանվեց որպես ցուցադրական կամ վերնագրային գիր, մինչդեռ ավելի հոծ ու սեղմ շղագիրը՝ բոլորգիրը, դարձավ բնագրային հիմնական տառատեսակ: Նույնիսկ որպես պարզ գրություն, դրանք մշակված ձևեր էին՝ համաչափության ու կշռույթի հստակ զգացումով. դրանք մինչ օրս կիրառվում են մոնումենտալ արձանագրությունների համար:³3Երկաթագիրն օգտագործվել է 5-րդ դարի սկզբից, գերիշխել է մագաղաթյա մատյաններում մինչև ~12-րդ դարի կեսերը, ապա դարձել ցուցադրական/վերնագրային գիր. ավելի ուշ՝ բոլորգիր շղագիրը: — Manual of Armenian Codicology and Palaeography, Bodleian Libraries, Univ. of Oxford.

§Երբ տառերը դարձան զարդանախշ

Հայկական մանրանկարչությունը սկզբնավորվեց այբուբենի ստեղծումից անմիջապես հետո, երբ 5-րդ դարում տարբեր գավառներում հիմնվեցին գրչության կենտրոններ: Վաղ շրջանից գրիչները տառերն օգտագործում էին կառուցվածքայնորեն որպես զարդանախշ՝ խոշորացված, զարդարուն սկզբնատառով սկսելով գիրքը կամ նշելով բաժանումը, իսկ լուսանցքային զարդերով ազդարարելով նոր հատվածը: Ռահվիրա արվեստաբան Սիրարփի Տեր-Ներսեսյանը (Sirarpie Der Nersessian) նկատել է, որ այս լուսանցքազարդերից մի քանիսը նմանակում են գորգերին՝ ընդհուպ մինչև դրանց հանգուցավոր ծոպերը, որտեղ շրջանաձև մեդալիոնները եզերում են թռչուններին: Տառը երբեք սոսկ հնչյուն չէր. այն նաև նկարչական հարդարման ինքնուրույն տարածք էր:⁴4Մանրանկարչությունը սկսվել է այբուբենից անմիջապես հետո (5-րդ դ. սկիզբ). մեծացված զարդարված սկզբնատառեր + լուսանցքային ձևավորում. լուսանցքային զարդանախշերը կարող են նմանակել գորգերին՝ թռչուններին եզերող շրջանակներով: — S. Der Nersessian, Armenian Manuscript Illumination; Bodleian Manual of Armenian Codicology and Palaeography.

⤢

§Թռչնագիրը

Այս նորամուծություններից ամենատպավորիչը թռչնագիրն է: Խիստ երկրաչափական հիմքի վրա տառի գծերը փոխարինվում են թռչունների (երբեմն՝ ձկների) մարմիններով, վզերով ու կտուցներով, այնպես որ ամբողջ բառը վերածվում է փոքրիկ երամի: Սա հայկական մատյանների զարդագրային տեսակներից մեկն է՝ բուսական ու կենդանական սկզբնատառերի կողքին: Ցուցադրական տառն ու նկարազարդված էջն իրենց գագաթնակետին են հասնում կիլիկյան արքայական ձեռագրերում:⁵5Թռչնագիր. տառեր, որոնք ձևավորված են որպես թռչուններ (երբեմն ձկներ) երկրաչափական հիմքի վրա — հայկական զարդագրերի տեսակներից մեկը: — Armenian calligraphy scholarship (armenia.travel; Bodleian palaeography on the erkat'agir base).

Ճոխ զարդագրերով հայկական մատյանի բարձրագույն օրինակը Հեթում Բ թագավորի Ճաշոցն է՝ ավարտված 1286 թվականին (այժմ՝ Մատենադարան, ձեռ. 979): Սա իր ժամանակաշրջանի ամենահարուստ նկարազարդված հայկական ձեռագիրն է՝ ավելի քան երկու հարյուր մանրանկարով, առատ զարդագրերով ու լուսանցազարդերով: (Այն երբեմն մոտավոր կերպով կապում են մեծ մանրանկարիչ Թորոս Ռոսլինի անվան հետ, սակայն Ռոսլինի փաստագրված գործունեությունն ավարտվում է տասնամյակներ առաջ. Ճաշոցը Կիլիկիայի ավելի ուշ շրջանի վարպետի գործ է):⁶6Հեթում Բ թագավորի 1286 թ. Ճաշոցը = Մատենադարան MS 979. ժամանակաշրջանի ամենաճոխ նկարազարդված հայկական ձեռագիրը (200+ մանրանկար), առատ զարդարուն սկզբնատառեր: Հեղինակը Թորոս Ռոսլինը ՉԷ (գործել է 1256–1268 թթ.): — Wikimedia Commons / Yale (Mat. Ms. 979); Wikipedia, “Armenian illuminated manuscripts”.

⤢

§Ինչ չեն նշանակում տառերը. մերժելի թյուրասացություններ

Տարածված երեք պնդում հարկ է մի կողմ դնել: Առաջինն այն է, թե իբր Մաշտոցն է ստեղծել թռչնագրերը 405 թվականին. դա այդպես չէ, թռչնագիրը շատ ավելի ուշ շրջանի զարդագրային զարգացում է: Երկրորդ՝ թե իբր բնօրինակ երկաթագիր տառերի ձևերը նախագծվել են համաստեղությունները, կենդանակերպը կամ սրբազան երկրաչափությունը ծածկագրելու համար. երրորդ՝ թե իբր թռչնագրերը թաքցնում են ալքիմիական կամ էզոթերիկ կոդեր: Այս վարկածներից և ոչ մեկը չունի որևէ գիտական հիմնավորում: Կորյունը՝ միակ համարյա ժամանակակից վկան, նկարագրում է լեզվաբանական գյուտ՝ հայերենի հնչյունական համակարգին համապատասխանելու համար, իսկ արվեստաբանները թռչնագրերը դիտարկում են որպես քրիստոնեական և դեկորատիվ մոտիվներ, այլ ոչ թե ծածկագիր:⁷7Ոչ մի գիտական աղբյուր չի հաստատում թռչնագրի ստեղծումը 405 թ., երկաթագրի «համաստեղություն/կենդանակերպ/սրբազան երկրաչափություն» ձևավորումը կամ «ալքիմիական թռչնային ծածկագրերը»: Կորյունը նկարագրում է լեզվաբանական գյուտ: — Koriun, Life of Mashtots; Bodleian palaeography manual; negative finding (this-session verification).