Ժառանգության տոնացույց

Պատճառն այն է, որ քրիստոնեական օրացույցը վերադրվել է ավելի հին համակարգի վրա։ Սակավաթիվ տոներ են երկու շերտերի այդ կապն այնքան ակնհայտ պահպանել, որքան Տրնդեզը. արտաքին շերտում քրիստոնեական հիշատակությունն է՝ ծիսական տարում իր որոշակի տեղով, իսկ խորքում՝ կրակի հին ծեսը, որի կայծերը նոր տոնը երբեք չկարողացավ մարել։ Հայոց հավատալիքների ուսումնասիրությունները փաստում են, որ այս օրերին պահպանված ժողովրդական ծեսերը պարունակում են հնագույն զրադաշտական տոնակատարության տարրեր, որոնք Եկեղեցին ոչ թե ճնշել է, այլ ներառել քրիստոնեական օրացույցում։ Խարույկը, ջուրը, ամանորյա հավաքույթը վերապրուկներ են, ոչ թե փոխառություններ։¹1«Ժամանակակից հայկական ժողովրդական ծեսերը Համբարձման և Տեառնընդառաջի տոներին… բացահայտում են… հին զրադաշտական Աթրականա տոնի կողմերը»։ — James R. Russell, Zoroastrianism in Armenia, Harvard Iranian Series 5 (Harvard University Press, 1987), p. 10.

Տրնդեզը դրա լավագույն օրինակն է։ Եկեղեցական ավանդույթում այն կոչվում է Տեառնընդառաջ («ելնել Տիրոջն ընդառաջ»)՝ Քրիստոսի քառասնօրյա Գալուստը տաճար, որը նշվում է փետրվարի 14-ին՝ հունվարի 6-ի Սուրբ Ծննդից և Աստվածահայտնությունից քառասուն օր անց, իսկ փետրվարի 13-ի ճրագալույցին վառվում է խարույկը։ (Արևմտյան ծիսակարգում այն համապատասխանում է փետրվարի 2-ի Տեառնընդառաջին/Candlemas-ին)։ Ծիսական կրակը նախորդում է քրիստոնեական սրբագործմանը. գիտնական Ջեյմս Ռասելն այն բխեցնում է հին հայկական տոմարի իններորդ՝ Ահեկան («կրակի») ամսից. տոն, որը «հայերը մինչ օրս հանդիսավորությամբ նշում են Տեառնընդառաջ նոր անվան ներքո… փետրվարի 13-ի երեկոյան»։ Մանրամասն շարադրանքը տե՛ս ստորև ներկայացված ընթերցվածքում։²2«Ի սկզբանե տոնը նշվում էր իններորդ ամսին՝ Ահեկանին, որը համապատասխանում է Ատարին… հայերը մինչ օրս հանդիսավորությամբ նշում են Տեառնընդառաջ նոր անվամբ… փետրվարի 13-ի երեկոյան»։ — James R. Russell, “Armenia and Iran iii. Armenian Religion,” Encyclopaedia Iranica։³3«քահանան մոմ է վառում Սուրբ Խորանից և բաշխում կրակը բոլոր ներկաներին»։ / «…նորապսակ զույգերի օրհնությունը, ինչպես նաև աղոթքներ բերքի և դաշտերի պտղաբերության համար»։ — Diocese of the Armenian Apostolic Holy Church in Georgia, “Tiarn'ndaraj”։

Նավասարդը (նաև՝ Ամանոր, այսինքն՝ «Նոր տարի») նախաքրիստոնեական հայկական տոմարի գլխավոր հանդիսությունն էր՝ տարեմուտը, որը նշվում էր համաժողովրդական տոնախմբությամբ։ Նրա հովանավոր աստվածությունը Վանատուրն էր, որի անունը մեկնաբանվում է որպես «Հյուրընկալ», և որի մեհյանը Բագրևանդ գավառի Բագավան սրբավայրում էր՝ համաժողովրդական ուխտագնացության կենտրոնում. ազգագրական աղբյուրների համաձայն՝ Տիգրան թագավորը հյուրատուն էր կառուցել այստեղ հավաքվող ուխտավորների համար։ Տոնը սերտորեն առնչվում էր նաև նախաքրիստոնեական Հայաստանի ամենապաշտելի աստվածուհու՝ Անահիտի պաշտամունքին, որի ուխտաբեր նվիրատվությունից պահպանվել է թանգարանային մի եզակի նմուշ՝ Սատաղից գտնված ուշ հելլենիստական բրոնզե գլխաքանդակը (այժմ՝ Բրիտանական թանգարանում), որի աչքերը ժամանակին ընդելուզված են եղել թանկարժեք քարերով կամ ապակե մածուկով։⁴4Ամանորը/Նավասարդը որպես հեթանոսական շրջանի գլխավոր տոն. դրա աստվածությունը՝ Վանատուր («Հյուրընկալ»), պաշտամունքային կենտրոնը՝ Բագավանը Բագրևանդում, որտեղ Տիգրան թագավորը կառուցել է ուխտավորների հյուրատուն։ — S. Mkrtchyan, Festivals: Armenian Folk Rituals, Customs, Beliefs (NAS RA ethnography, 2010)։⁵5Անահիտի ուշ հելլենիստական (մ.թ.ա. մոտ 200–100 թթ.) բրոնզե գլխաքանդակ՝ գտնված Սատաղում (1872 թ.), British Museum no. 1873,0820.1 — աչքերն ընդելուզված թանկարժեք քարերով կամ ապակե մածուկով, շուրթերը՝ հավանաբար պատված պղնձե թերթով։ — British Museum collection։

Անաչառ տոնացույցը պահանջում է հստակ սահմանազատում։ Այս տոներին վերագրվող ժողովրդական պատմությունները հաճախ առաջ են անցնում ստուգված աղբյուրներից, ուստի ստորև ներկայացված նյութերում դրանք խստորեն տարանջատված են։ Տրնդեզը հաճախ մեկնաբանվում է որպես «արևի աստված Միհրի ծնունդ»՝ ընկալվելով իբրև քրիստոնեական քողի տակ պահպանված արևային տոն. հայկական ամսանուններում իսկապես պահպանվել է Միհրի և Միհրական տոնի հիշատակը, սակայն ոչ մի հավաստի սկզբնաղբյուր չի կապում այս օրը որևէ աստծո ծննդյան հետ. Ռասելը կրակի ծեսը բխեցնում է Ահեկան կրակի ամսից, իսկ Միհրականը կապում մեկ այլ օրվա հետ։ Նույն կերպ Նավասարդի տարածված ամրագրումը (1 Նավասարդի / օգոստոսի 11)՝ կապված Օրիոն (Հայկ) համաստեղության հելիակալ ծագման հետ, գալիս է հնաաստղագիտական աշխատություններից, որոնք դուրս են սույն հիմնասյան ստուգված սկզբնաղբյուրների շրջանակից, և ավելի շուտ մի կողմ է թողնվում, քան հաստատվում։ Մենք ներկայացնում ենք տոնացույցը շերտ առ շերտ՝ հենվելով վավերագրված փաստերի վրա։⁶6«Մեհեկանի քսանմեկերորդ օրը՝ զրադաշտական օրացույցի Մեծ Միհրականը, նվիրված է Սուրբ Գևորգին»։ / «Միհրը, որի անունը ավեստերեն Միթրայի միջին իրանական ձևն է, տաճար ուներ հայկական Բագառիճ ավանում»։ — James R. Russell, “Armenia and Iran iii,” Encyclopaedia Iranica։

Անշարժ տոներն ամեն տարի նշվում են նույն օրը՝ Սուրբ Ծնունդն ու Աստվածահայտնությունը՝ հունվարի 6-ին, Տրնդեզը՝ փետրվարի 14-ին, Նավասարդը՝ օգոստոսի 11-ին, իսկ Վարդավառը շարժական է և կապված է Զատկի հետ՝ 2026 թ. հուլիսի 12-ին (կիրակի), 2027 թ. հուլիսի 4-ին (կիրակի)։⁷7«Զատկին հաջորդող 14-րդ կիրակին, այսինքն՝ Զատկից 98 օր անց»։ — Vardan Devrikyan, “Transfiguration and the Feast of Vardavar,” Fundamental Armenology 2(4), 2016 (NAS RA)։ 2026 թ. Վարդավառի ամսաթիվը (12.07.2026) հաստատված է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տոնացույցով։⁸8«Այն համապատասխանում էր օգոստոսի 11-ին՝ այսօր գործող Գրիգորյան տոմարով»։ — Armenian Prelacy (Eastern Prelacy), “Beginning of Navasart”. 2009 թ. ՀՀ Խորհրդարանն օգոստոսի 11-ը հռչակեց Ազգային ինքնության օր։ Նշված է միայն ժամանակակից ամսաթիվը. հնագույն ամրագրումը վերևում մի կողմ է թողնված։

Վարդավառը չունի հաստատուն ամսաթիվ. Հայ Առաքելական Եկեղեցին այն նշում է Սուրբ Զատկից հետո տասնչորսերորդ կիրակի օրը՝ 98 օր անց, ուստի ամեն ամառ այն համընկնում է տարբեր կիրակի օրերի հետ, և ամսաթիվը պետք է հաշվարկվի նորովի ամեն տարի։