Ժառանգության տոնացույց

Քանի որ քրիստոնեական օրացույցը դրվել է ավելի հին օրացույցի վրա։ Հայկական քիչ տոներ են այդ երկու շերտերն այնպես հստակ պահպանում, որքան Տրնդեզը. վերևում քրիստոնեական հիշատակությունն է՝ ծիսական տարվա մեջ իր հստակ տեղով, իսկ ներքևում՝ կրակի ավելի հին ծեսը, որի կայծերը նոր տոնը երբեք ամբողջությամբ չմարեց։ Հայոց կրոնի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այս օրերին պահպանված ժողովրդական ծեսերը պարունակում են հին զրադաշտական տոնակատարության տարրեր, որոնք Եկեղեցին ոչ թե ճնշել է, այլ ներառել քրիստոնեական օրացույցի մեջ։ Խարույկը, ջուրը, ամանորյա հավաքույթը վերապրուկներ են, ոչ թե փոխառություններ։¹1«Ժամանակակից հայկական ժողովրդական ծեսերը Համբարձման և Տեառնընդառաջի տոներին… բացահայտում են… հին զրադաշտական Աթրականա տոնի ասպեկտները»։ — James R. Russell, Zoroastrianism in Armenia, Harvard Iranian Series 5 (Harvard University Press, 1987), էջ 10։

Տրնդեզը դրա վառ օրինակն է։ Եկեղեցում դրա անունն է Տեառնընդառաջ՝ «ելնել Տիրոջն ընդառաջ»՝ Տիրոջը տաճարին ընծայելու տոնը, որը նշվում է փետրվարի 14-ին՝ հունվարի 6-ի Սուրբ Ծննդյան և Աստվածահայտնության տոնից քառասուն օր անց, իսկ փետրվարի 13-ի նախօրեին վառվում է խարույկ։ (Արևմտյան օրացույցում նույն Տեառնընդառաջի տոնը նշվում է փետրվարի 2-ին)։ Կրակն այն մասն է, որը նախորդում է քրիստոնեական նվիրագործմանը. գիտնական Ջեյմս Ռասելն այն կապում է հին հայկական օրացույցի իններորդ ամսվա՝ կրակի ամսվա՝ Ահեկանի հետ, մի տոն, որը «հայերը դեռևս հանդիսավորությամբ նշում են Տեառնընդառաջ նոր անվամբ… փետրվարի 13-ի երեկոյան»։ Ամբողջական նկարագրությունը ներկայացված է ստորև բերված ընթերցվածքում։²2«Ի սկզբանե տոնը նշվում էր իններորդ ամսին՝ Ահեկանին, որը համապատասխանում է Ատարին… հայերը դեռևս հանդիսավորությամբ նշում են Տեառնընդառաջ նոր անվամբ… փետրվարի 13-ի երեկոյան»։ — James R. Russell, “Armenia and Iran iii. Armenian Religion,” Encyclopaedia Iranica։³3«քահանան մոմ է վառում Սուրբ Խորանից և բաժանում կրակը բոլոր ներկաներին»։ / «…նորապսակ զույգերի օրհնությունը, ինչպես նաև աղոթքներ բերքի և դաշտերի պտղաբերության համար»։ — Diocese of the Armenian Apostolic Holy Church in Georgia, “Tiarn'ndaraj”։

Նավասարդը, որը կոչվում էր նաև Ամանոր՝ «Նոր տարի», նախաքրիստոնեական հայկական օրացույցի մեծ տոնն էր. տարվա շրջադարձը, որը նշվում էր որպես համաժողովրդական տոնախմբություն։ Նրա ամանորյա աստվածությունը Վանատուրն էր, որի անունը մեկնաբանվում է որպես «Հյուրընկալ», և որի տաճարը գտնվում էր Բագրևանդ գավառի Բագավան սրբավայրում, ուր միտվում էր ուխտագնացությունը. ազգագրական տվյալները վկայում են, որ Տիգրան թագավորը հյուրատուն է կառուցել հավաքված ուխտավորների համար։ Տոնը կապված էր նաև նախաքրիստոնեական Հայաստանի ամենապաշտելի աստվածուհու՝ Անահիտի պաշտամունքի հետ, որի ուխտի զարդարանքը պահպանվել է թանգարանային մեկ եզակի նմուշում՝ Սատաղից գտնված ուշ հելլենիստական բրոնզե գլխաքանդակում, որն այժմ գտնվում է Բրիտանական թանգարանում, և որի աչքերը ժամանակին ընդելուզված են եղել թանկարժեք քարերով կամ ապակե մածուկով։⁴4Ամանորը / Նավասարդը որպես հեթանոսական շրջանի գլխավոր տոն. դրա աստվածությունը՝ Վանատուր («Հյուրընկալ»), պաշտամունքային վայրը՝ Բագավանը Բագրևանդում, որտեղ Տիգրան թագավորը կառուցել է ուխտավորների հյուրատուն։ — S. Mkrtchyan, Festivals: Armenian Folk Rituals, Customs, Beliefs (NAS RA ethnography, 2010)։⁵5Անահիտի ուշ հելլենիստական (մ.թ.ա. մոտ 200–100 թթ.) բրոնզե գլխաքանդակ, գտնված Սատաղում (1872 թ.), British Museum no. 1873,0820.1 — աչքերը ընդելուզված թանկարժեք քարերով կամ ապակե մածուկով, շուրթերը հավանաբար պատված պղնձե շերտով։ — British Museum collection։

Շրջանակի մասին նշումը տեղին է ցանկացած ազնիվ օրացույցում։ Այս տոներին վերագրվող հանրահայտ պատմությունները հաճախ առաջ են անցնում ստուգված աղբյուրներից, և ստորև բերված ընթերցվածքները զգուշորեն տարանջատում են այդ երկուսը։ Տրնդեզը լայնորեն մեկնաբանվում է որպես «արևի աստված Միհրի ծննդյան օր»՝ ընկալվելով որպես արևային տոն քրիստոնեական քողի ներքո. հայկական ամսանունները իսկապես պահպանում են Միհրի և Միհրական տոնի հիշատակը, սակայն ոչ մի հավաստի սկզբնաղբյուր չի թվագրում տոնը որևէ աստծո ծննդյան օրվա հետ. Ռասելը կրակի տոնը կապում է Ահեկան կրակի ամսվա հետ, իսկ Միհրականը՝ մեկ այլ օրվա։ Նմանապես, Նավասարդի հանրահայտ ամրագրումը 1 Նավասարդին / օգոստոսի 11-ին, որը կապված է Օրիոն («Հայկ») համաստեղության հելիակալ ծագման հետ, գալիս է հնաաստղագիտական աշխատություններից, որոնք չեն մտնում այս հիմնասյան ստուգված սկզբնաղբյուրների մեջ, և ավելի շուտ մի կողմ են թողնվում, քան հաստատվում։ Մենք հրապարակում ենք օրացույցը շերտ առ շերտ և միայն այն, ինչ հաստատվում է աղբյուրներով։⁶6«Մեհեկանի քսանմեկերորդ օրը՝ զրադաշտական օրացույցի Մեծ Միհրականը, նվիրված է Սուրբ Գևորգին»։ / «Միհրը, որի անունը ավեստերեն Միթրայի միջին իրանական ձևն է, տաճար ուներ հայկական Բագառիճ ավանում»։ — James R. Russell, “Armenia and Iran iii,” Encyclopaedia Iranica։