Նարոտ. հայկական պսակադրության կարմիր ու կանաչ երիզը

IԻ՞նչ է նարոտը և ե՞րբ է այն կապվում

Նարոտը հյուսված, ժապավենաձև զարդ է, որը կապում են հարսի ու փեսայի գլխին հայոց եկեղեցական պսակադրության ընթացքում։ Սա ոսկերչական իր կամ վաճառվող առարկա չէ. թելից պատրաստված ծիսական երիզ է, որը զույգին կապում են ծեսի ամենահանդիսավոր պահին։ Ազգագրական մեկնաբանությամբ այն խորհրդանշում է ամուսնական միությունը՝ կատարելով նույն դերը, ինչ արարողության ժամանակ գործածվող խաչաձև հարսանեկան գոտին։¹1«Այս հյուսվածքը կապվում էր հարսի և փեսայի գլխին եկեղեցական պսակադրության ժամանակ», «Նարոտը ժապավենաձև զարդ է, որը հարսն ու փեսան կապում են իրենց գլխին հարսանիքի ժամանակ»։ — Vardanyan, N. Kh., «Ritual-Mythological Semantics of the Belt in the Armenian Wedding Tradition», Ethnography 3(25), 136–157 (2024), հմմտ.՝ Abajyan, A. H. et al., Grabar as a Source of Enrichment of Modern Eastern Armenian Vocabulary and Terminology (Yerevan: YSU Press, 2024), էջ 93։

Այս զուգահեռը պատահական չէ։ Գիտական մեկնաբանություններից մեկի համաձայն՝ նարոտը, խաչաձև գոտու նման, մարմնավորում էր զույգի միավորումը՝ երկու թել, երկու անհատ, հյուսված մեկ ամբողջության մեջ։ Սա մարմնին կրվող ամուսնության նշան է, որը պատրաստում ու կապում են հատուկ այդ առիթով՝ առանց հետագայում պահելու կամ փոխանցելու։²2«Կարմիրն ու կանաչը խորհրդանշում էին համապատասխանաբար հարսին ու փեսային, իսկ նարոտը, ինչպես և խաչաձև գոտին, խորհրդանշում էր նրանց միությունը»։ — Vardanyan (2024)։ Կարմիր↔հարս ճշգրիտ համապատասխանությունը հիմնված է մեկ սկզբնաղբյուրի վրա. այստեղ ներկայացված է որպես «մեկ մեկնաբանությամբ»՝ զուգակցվելով ստորև բերված երկրորդ մեկնաբանության հետ։

⤢

IIԻ՞նչ թելերից է հյուսվում նարոտը

Նարոտը հիմնականում հյուսվում է եռագույն թելերից՝ կանաչ, կարմիր ու սպիտակ։ Այս երեք գույները անփոփոխ են, մինչդեռ դրանց համադրությունը կարող է տարբերվել։ Հարսանեկան ծեսում արձանագրված է երիզի հյուսման վկայված երեք ձև՝ սպիտակ, կարմիր ու կանաչ միասին, միայն կարմիր ու կանաչ, կամ կարմիր ու սպիտակ։³3«Նարոտը հիմնականում հյուսվում էր եռագույն թելերից՝ կանաչ, կարմիր և սպիտակ»։ — Vardanyan (2024), Israelyan, A., «The Magical Power of Colour in Armenian Folk Beliefs», Historical-Philological Journal (Patma-Banasirakan Handes) (2), 125–142 (2017)։⁴4«Հարսանիքների համար նարոտը հյուսվում է. 1. սպիտակ, կարմիր և կանաչ գույներից միասին, 2. կարմիրից և կանաչից, 3. կարմիրից և սպիտակից»։ — Israelyan (2017)։

⤢

IIIԻ՞նչ խորհուրդ ունեն կարմիր, կանաչ ու սպիտակ գույները

Այստեղ հետազոտողների կարծիքները բաժանվում են, և հենց այդ տարբերությունն էլ այս երիզի պատմության ամենաուշագրավ կողմն է։ Վարդանյանի առաջ քաշած վարկածում կարմիրը մարմնավորում է հարսին, իսկ կանաչը՝ փեսային. միահյուսվելով՝ այս երկու գույներն արտահայտում են նրանց ամուսնական միությունը, ճիշտ ինչպես խաչաձև գոտին։ Ըստ այս մոտեցման՝ նարոտը նախևառաջ երկու հոգու միավորման նշան է։⁵5Vardanyan (2024). կարմիր = հարս, կանաչ = փեսա. նարոտը, զուգահեռվելով խաչաձև գոտուն, խորհրդանշում է նրանց միությունը։

Մեկ այլ ազգագրագետ այլ կերպ է մեկնաբանում այս գույները։ Նահապետյանի վերլուծությամբ՝ նարոտի կարմիրը խորհրդանշում է փեսայի առնականությունն ու ուժը, իսկ սպիտակը՝ հարսի կուսությունն ու մաքրությունը, իսկ երիզն ինքնին նշանավորում է նոր ընտանիքի կազմավորումը։ Այս երկու տեսակետները չեն համընկնում (մեկում կարմիրը վերագրվում է հարսին, մյուսում՝ փեսային), և մասնագիտական գրականության մեջ վերջնական միասնական մոտեցում չկա։ Հաստատուն է միայն դրանց հիմքում ընկած ընդհանուր դրույթը. նարոտը հյուսվում է կարմիր, կանաչ ու սպիտակ թելերից և մարմնավորում է ամուսնական կապը։⁶6Մեկ այլ գիտնական արձանագրում է երկրորդ ընթերցվածքը. կարմիր = փեսայի ուժ, սպիտակ = հարսի անմեղություն, նարոտը նշանակում է նոր ընտանիք։ — Nahapetyan, R., «The Qavor among the Armenians», Historical-Philological Journal (Patma-Banasirakan Handes) (1), 123–137 (2007)։ Այս վերագրվող ընթերցվածքը դեռևս բառացիորեն հաստատված չէ (սկզբնաղբյուրի PDF-ը գլիֆներով է կոդավորված). այն ներկայացվում է որպես երկրորդ ընթերցվածք, այլ ոչ թե անառարկելի փաստ։

IVԱրդյո՞ք նարոտը և՛ հմայիլ է, և՛ ամուսնության նշան

Այո, այն զուգակցում է երկու իմաստն էլ։ Հայ ժողովրդական պատկերացումներում կարմիր, կանաչ ու սպիտակ գույների եռյակը լոկ զարդարանք չէր. այն օժտված էր պահպանիչ ու զորացնող զորությամբ՝ հանդես գալով իբրև չարխափան ու կենսատու նարոտ կամ ուսկապ։ Հարսանեկան երիզի գույները նույն այն երանգներն են, որոնց դիմում էր ժողովրդական մոգությունը փորձանքը վանելու և օրհնություն հայցելու համար. ահա թե ինչու նարոտը ընկալվում է ոչ միայն իբրև ամուսնության նշան, այլև իբրև հմայիլ։⁷7«Կարմիր, կանաչ, սպիտակ գույների եռյակը հանդես է գալիս գլխավորապես որպես չարխափան և բարերար նարոտ ու ուսկապ»։ — Israelyan (2017)։

Այս հմայական շերտից ելնելով՝ ազգագրագետները ենթադրում են դրա առավել հին ակունքները։ Որոշակի գույներին վերագրվող գերբնական հատկությունները առանցքային տեղ ունեն հայկական ծեսերում, և նարոտի գունային մոգությունը, ըստ ամենայնի, սերում է նախաքրիստոնեական պատկերացումներից, որոնք հետագայում ներհյուսվել են եկեղեցական պսակադրության մեջ։ Սա հիմնավորված ենթադրություն է, այլ ոչ անվերապահ փաստ. վարկածը հենվում է չարխափան գունային հմայիլների վկայությունների և հնագույն ձևերի ընդհանուր թեզի վրա, ուստի մենք նարոտի հեթանոսական ծագումը չենք պնդում իբրև վերջնականապես ապացուցված հանգամանք։⁸8Israelyan (2017) հմայական գունային շերտի վերաբերյալ («որոշակի գույների գերբնական հատկությունները մեծ կշիռ ունեն ծեսում»). ավելի հին նախաքրիստոնեական շերտը զգուշավոր հետևություն է։ Արխաիկ դիցաբանական -ոտ/-ուտ բառաձևերի վերաբերյալ ընդհանուր թեզը (Mnatsakanyan, A. Sh., «Mythological Names and Words with -ot and -ut Suffixes», Herald of the Social Sciences (Lraber Hasarakakan Gitutyunneri) (11), 52–64, 1971) չկարողացավ հաստատել նարոտի անվանումը, ուստի այն չի վկայակոչվում դրա համար։

VՈրտեղի՞ց է ծագում «նարոտ» բառը

«Նարոտ» բառի ստույգ ծագումն անհայտ է։ «Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի» (ՆՀԲ) դասական բառարանն այն զուգորդում է արաբերեն niyr բառի հետ՝ «գունեղ ներկել, գունավոր թել ու հյուսվածք». համեմատություն, որը շատ դիպուկ է նկարագրում առարկան, սակայն վերջնական ստուգաբանություն չի համարվում։ Լեզվի թելն ընթանում է գործվածքի թելին զուգահեռ. ամուսնանալ նշանակում է կապվել գույնով։⁹9«Բառի ծագումն անհայտ է. ՆՀԲ-ն այն համեմատում է արաբերեն niyr բառի հետ՝ «գունեղ ներկել, գունավոր թել և հյուսվածք»»։ — Abajyan et al. (2024), Grabar… (Yerevan: YSU Press), էջ 93։

Այդ կապն արտացոլված է հենց լեզվամտածողության մեջ։ Հայերեն «կանաչ-կարմիր կապել» դարձվածքը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև գործածվում է, երբ երկնքում հայտնվում է ծիածանը՝ «երկնային գոտին»։ Նույն երկու գույները, որոնք հյուսում են հարսանեկան երիզը, կամար են կապում երկնակամարում, և դրանք կապելը նշանակում է պսակվել։¹⁰10«Kanač'-karmir kapel («կանաչ-կարմիր կապել») արտահայտությունը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև օգտագործվում է, երբ երկնքում ծիածան է հայտնվում»։ — Vardanyan (2024), անգլերեն ամփոփագիր (բառացի)։