Նարոտ. հայկական պսակադրության կարմիր և կանաչ երիզը

§Ի՞նչ է նարոտը և ե՞րբ է այն կապվում։

Նարոտը հյուսված, ժապավենաձև զարդ է, որը կապվում է հարսի և փեսայի գլխին հայկական եկեղեցական պսակադրության ժամանակ։ Այն ոսկերչական իր չէ և ոչ էլ վաճառվող առարկա. այն թելից պատրաստված ծիսական երիզ է, որը կապվում է զույգի վրա ծեսի գագաթնակետին։ Ազգագրական ընթերցվածքում այն նշանավորում է միության կապը՝ ունենալով նույն խորհրդանշական դերը, ինչ արարողության ժամանակ կիրառվող խաչաձև հարսանեկան գոտին։¹1«Այս հյուսվածքը կապվում էր հարսի և փեսայի գլխին եկեղեցական պսակադրության ժամանակ», «Նարոտը ժապավենաձև զարդ է, որը հարսն ու փեսան կապում են իրենց գլխին հարսանիքի ժամանակ»։ — Vardanyan, N. Kh., «Ritual-Mythological Semantics of the Belt in the Armenian Wedding Tradition», Ethnography 3(25), 136–157 (2024), հմմտ.՝ Abajyan, A. H. et al., Grabar as a Source of Enrichment of Modern Eastern Armenian Vocabulary and Terminology (Yerevan: YSU Press, 2024), էջ 93։

Այդ զուգահեռը կարևոր է։ Գիտական ընթերցվածքներից մեկում նարոտը, ինչպես և խաչաձև գոտին, խորհրդանշում էր զույգի միությունը՝ երկու թել, երկու մարդ՝ միավորված մեկ կապի մեջ։ Այն ամուսնության նշան է, որը կրում են մարմնի վրա, պատրաստվում և կապվում է հատուկ այդ առիթով, այլ ոչ թե պահվում կամ փոխանակվում է։²2«Կարմիրն ու կանաչը խորհրդանշում էին համապատասխանաբար հարսին ու փեսային, իսկ նարոտը, ինչպես և խաչաձև գոտին, խորհրդանշում էր նրանց միությունը»։ — Vardanyan (2024)։ Կարմիր↔հարս ճշգրիտ համապատասխանությունը հիմնված է մեկ սկզբնաղբյուրի վրա. այստեղ գրված է որպես «մեկ ընթերցվածքում»՝ զուգակցվելով ստորև բերված երկրորդ ընթերցվածքի հետ։

§Ի՞նչ թելերից է հյուսվում նարոտը։

Նարոտը հիմնականում հյուսվում է եռագույն թելերից՝ կանաչ, կարմիր և սպիտակ։ Այս երեք գույները հաստատուն են, իսկ դրանց դասավորությունը՝ ոչ։ Հարսանիքների համար երիզն արձանագրված է երեք փաստագրված համադրությամբ՝ սպիտակ, կարմիր և կանաչ միասին, միայն կարմիր և կանաչ, կամ կարմիր և սպիտակ։³3«Նարոտը հիմնականում հյուսվում էր եռագույն թելերից՝ կանաչ, կարմիր և սպիտակ»։ — Vardanyan (2024), Israelyan, A., «The Magical Power of Colour in Armenian Folk Beliefs», Historical-Philological Journal (Patma-Banasirakan Handes) (2), 125–142 (2017)։⁴4«Հարսանիքների համար նարոտը հյուսվում է. 1. սպիտակ, կարմիր և կանաչ գույներից միասին, 2. կարմիրից և կանաչից, 3. կարմիրից և սպիտակից»։ — Israelyan (2017)։

§Ի՞նչ են նշանակում կարմիր, կանաչ և սպիտակ գույները։

Այստեղ գիտական կարծիքները կիսվում են, և այդ բաժանումը երիզի վերաբերյալ ամենահետաքրքիր փաստն է։ Վարդանյանի կողմից առաջ քաշված ընթերցվածքներից մեկում կարմիրը խորհրդանշում է հարսին, իսկ կանաչը՝ փեսային. երկու գույները միահյուսվում են՝ պատկերելով նրանց միությունը ճիշտ այնպես, ինչպես դա անում էր խաչաձև գոտին։ Ըստ այս մոտեցման՝ նարոտը նախևառաջ երկու մարդկանց միավորման նշան է։⁵5Vardanyan (2024). կարմիր = հարս, կանաչ = փեսա. նարոտը, զուգահեռվելով խաչաձև գոտուն, խորհրդանշում է նրանց միությունը։

Մեկ այլ գիտնական գույները մեկնաբանում է այլ կերպ։ Նահապետյանի ընթերցվածքում նարոտի կարմիրը փեսայի առնականությունն ու ուժն է, իսկ սպիտակը՝ հարսի կուսությունն ու անմեղությունը, իսկ երիզը նշանակում է նոր ընտանիքի հիմնադրում։ Այս երկու ընթերցվածքները չեն համապատասխանում միմյանց (մեկում կարմիրը հարսն է, մյուսում՝ փեսան), և գիտական դաշտը դեռ չի հստակեցրել, թե որն է ճիշտ։ Հաստատուն է միայն երկուսի հիմքում ընկած ավելի փոքր, ընդհանուր պնդումը. նարոտը հյուսված է կարմիր, կանաչ և սպիտակ գույներից և խորհրդանշում է ամուսնական կապը։⁶6Մեկ այլ գիտնական արձանագրում է երկրորդ ընթերցվածքը. կարմիր = փեսայի ուժ, սպիտակ = հարսի անմեղություն, նարոտը նշանակում է նոր ընտանիք։ — Nahapetyan, R., «The Qavor among the Armenians», Historical-Philological Journal (Patma-Banasirakan Handes) (1), 123–137 (2007)։ Այս վերագրվող ընթերցվածքը դեռևս բառացիորեն հաստատված չէ (սկզբնաղբյուրի PDF-ը գլիֆներով է կոդավորված). այն ներկայացվում է որպես երկրորդ ընթերցվածք, այլ ոչ թե անառարկելի փաստ։

§Արդյո՞ք նարոտը և՛ հմայիլ է, և՛ ամուսնության նշան։

Այն երկուսն էլ է։ Հայկական ժողովրդական հավատալիքներում կարմիր, կանաչ և սպիտակ գույների եռյակը զուտ դեկորատիվ չէր. այն կրում էր պահպանիչ և բարերար զորություն՝ հանդես գալով գլխավորապես որպես չարխափան և կենսատու նարոտ ու ուսկապ։ Հարսանեկան երիզի գույները նույն այն գույներն են, որոնց ժողովրդական մոգությունը դիմում էր չարիքը վանելու և օրհնություն կանչելու համար, ահա թե ինչու նարոտը դիտարկվում է որպես հմայիլ, այլ ոչ միայն որպես միության նշան։⁷7«Կարմիր, կանաչ, սպիտակ գույների եռյակը հանդես է գալիս գլխավորապես որպես չարխափան և բարերար նարոտ ու ուսկապ»։ — Israelyan (2017)։

Այդ հմայական շերտից ելնելով՝ գիտությունը ենթադրում է ավելի հին ծագում։ Որոշակի գույներին վերագրվող գերբնական հատկությունները մեծ կշիռ ունեն հայկական ծեսերում, և նարոտի գունային մոգությունը, կարծես, պատկանում է նախաքրիստոնեական աշխարհին, որը հետագայում ներծծվել է քրիստոնեական պսակադրության մեջ։ Սա ներկայացվում է որպես հիմնավորված տրամաբանական հետևություն, այլ ոչ թե ապացուցված փաստ. այս տեսակետը հիմնված է փաստագրված չարխափան գունային հմայիլների վկայությունների և արխաիկ ձևերի մասին ընդհանուր թեզի վրա, և մենք չենք պնդում, որ նարոտը հեթանոսական հմայիլ էր որպես հաստատված փաստ։⁸8Israelyan (2017) հմայական գունային շերտի վերաբերյալ («որոշակի գույների գերբնական հատկությունները մեծ կշիռ ունեն ծեսում»). ավելի հին նախաքրիստոնեական շերտը զգուշավոր հետևություն է։ Արխաիկ դիցաբանական -ոտ/-ուտ բառաձևերի վերաբերյալ ընդհանուր թեզը (Mnatsakanyan, A. Sh., «Mythological Names and Words with -ot and -ut Suffixes», Herald of the Social Sciences (Lraber Hasarakakan Gitutyunneri) (11), 52–64, 1971) չկարողացավ հաստատել նարոտի անվանումը, ուստի այն չի վկայակոչվում դրա համար։

§Որտեղի՞ց է ծագում «նարոտ» բառը։

«Նարոտ» բառի ծագումն անհայտ է։ Դասական հայերենի բառարանը՝ ՆՀԲ-ն, այն համեմատում է արաբերեն niyr բառի հետ՝ «գունեղ ներկել, գունավոր թել և հյուսվածք», համեմատություն, որը լավ է համապատասխանում առարկային, բայց չի հանդիսանում հաստատված ստուգաբանություն։ Լեզվի թելն ընթանում է գործվածքի թելին զուգահեռ. ամուսնանալ նշանակում է կապված լինել գույնով։⁹9«Բառի ծագումն անհայտ է. ՆՀԲ-ն այն համեմատում է արաբերեն niyr բառի հետ՝ «գունեղ ներկել, գունավոր թել և հյուսվածք»»։ — Abajyan et al. (2024), Grabar… (Yerevan: YSU Press), էջ 93։

Այդ կապը ներկառուցված է հենց լեզվի մեջ։ Հայերեն «կանաչ-կարմիր կապել» դարձվածքը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև ասվում է, երբ երկնքում հայտնվում է ծիածանը՝ «երկնային գոտին»։ Նույն երկու գույները, որոնք հյուսում են հարսանեկան երիզը, կամար են կապում երկնքում, և դրանք կապել նշանակում է ամուսնանալ։¹⁰10«Kanač'-karmir kapel («կանաչ-կարմիր կապել») արտահայտությունը ոչ միայն նշանակում է «ամուսնանալ», այլև օգտագործվում է, երբ երկնքում ծիածան է հայտնվում»։ — Vardanyan (2024), անգլերեն ամփոփագիր (բառացի)։