Scriptorium
Քավորը. հայկական պսակադրության առանցքային երաշխավորը
Հայոց ավանդույթում քավորը սովորական հարսանեկան վկա չէ․ նա սրբազան երաշխավոր է ու ցմահ միջնորդ, որի հոգևոր կապը տարածվում է ողջ տոհմի վրա և փոխանցվում հաջորդ սերունդներին։
Հայկական հարսանեկան ծեսում քավորը՝ պսակադրության երաշխավորը, սովորական վկա չէ, այլ սրբազան ազգակցական կոչում ու պաշտոն։ Ազգագրական տվյալներով՝ նա ողջ տոհմի համար սրբազան հեղինակություն է, ցմահ հոգևոր առաջնորդ ու հաշտարար միջնորդ, առանց որի ներկայության ընտանեկան ոչ մի նշանակալից իրադարձություն տեղի չէր ունենում։ Այս դերն ազգակցական կապի ու դիրքի մասին է, այլ ոչ թե ընծաների։
Այս կապը հարսանիքով չի ավարտվում։ Քավորը մնում է հաստատուն հենարան զույգի կյանքում, իսկ ավանդական ընկալմամբ՝ այդ հոգևոր կապը փոխանցում է հաջորդ սերնդին՝ ի վերջո դառնալով նրանց զավակի կնքահայրը։ Ստորև անդրադառնում ենք քավորության էությանը, արարողության ընթացքում քավորի ու քավորկնոջ բուն դերին, այդ կապի տևականության պատճառներին, ինչպես նաև արևմտյան կնքահոր (godfather) և խաչեղբոր (best man) կերպարների հետ ունեցած նմանություններին ու տարբերություններին։
Այս էջում
Ի՞նչ դեր ունի քավորը հայկական հարսանիքում
Քավորը պսակադրության երաշխավորն է, սակայն ավանդական հասարակությունում նրա դերը հեռու էր սովորական վկա լինելուց։ Ազգագրական տվյալներով՝ սա ընտանեկան կյանքի առանցքային կոչումներից էր․ քավորը սրբազան կարգավիճակ ուներ ոչ միայն նորապսակների, այլև ողջ տոհմի համար, և առանց նրա մասնակցության ընտանեկան ոչ մի նշանակալից իրադարձություն կամ արարողություն տեղի չէր ունենում։ Նա ցմահ հոգևոր առաջնորդ էր և, անհրաժեշտության դեպքում, ընտանեկան վեճերը հարթող միջնորդ․ մշտական ազգակցական կոչում, այլ ոչ թե մեկօրյա արարողակարգային դեր։1«Ընտանեկան ոչ մի նշանակալի իրադարձություն կամ արարողություն չէր կատարվում առանց նրա մասնակցության… Քավորը սրբություն էր ոչ միայն անմիջական ընտանիքի, այլև ողջ տոհմի համար»։ — R. A. Nahapetyan, The Kavor among the Armenians, NAS RA (arar.sci.am)։
Ի՞նչ է անում քավորը բուն արարողության ընթացքում
Հարսանիքի օրը քավորն իր պարտականությունները կիսում է կնոջ՝ քավորկնոջ հետ։ Ըստ արձանագրված ավանդույթի՝ քավորկինը հարսանեկան զգեստը հատուկ տուփով բերում է հարսի տուն և օգնում նրան հագնվել, իսկ քավորն օգնում է փեսային։ Երաշխավորող զույգը հանդես է գալիս որպես խորհրդանշական ավագ ազգական, որը նախապատրաստում է նորապսակներին․ սա հոգատարության ու ներկայության պարտականություն է, որն ընկալվում է որպես հարազատական կապ, այլ ոչ թե նյութական ընծաներ տալու առիթ։2«Նստած մայրը (քավորկինը) հարսանեկան զգեստը նրբագեղ տուփով տանում է հարսի տուն և օգնում հարսին հագնվել… քավորն «օգնում է» փեսային հագնվել»։ — A. A. Shevtsova, Family Traditions of Armenians in the Republic of Mordovia, Izvestiya RGPU im. Gertsena (2011)։
Քավորի արտաքին տարբերությունը հազիվ նկատելի է։ Քավորի, փեսայի և խաչեղբոր հագուստի միակ տեսանելի տարբերությունը մյուս տղամարդկանցից սպիտակ կրծքազարդ-ծաղիկն է (բուտոնիերկա)։ Իմաստը հենց այս զսպվածության մեջ է․ կոչման բերած պատիվը վերաբերում է ազգակցությանն ու հեղինակությանը, որն արտահայտվում է կրծքին կրվող համեստ խորհրդանիշով, այլ ոչ թե ձեռքից ձեռք փոխանցվող նյութական արժեքներով։3«Քավորի, փեսայի և խաչեղբոր կոստյումների միակ տարբերությունը մյուս տղամարդ հյուրերի հագուստներից սպիտակ կրծքազարդ-ծաղիկներն են»։ — A. A. Shevtsova, Family Traditions of Armenians in the Republic of Mordovia, Izvestiya RGPU im. Gertsena (2011)։
Ինչո՞ւ է այս կապը պահպանվում հարսանիքից հետո
Պսակադրության ժամանակ հաստատված կապը միտված է սերունդներ տևելու։ Ըստ փաստագրված սովորույթի՝ հարսանիքի քավորը ժամանակի ընթացքում դառնում է զույգի զավակի կնքահայրը՝ կնքավորը՝ նույն հոգևոր կապը փոխանցելով հաջորդ սերնդի մկրտությանը։ Հոգևոր ազգակցության այս շարունակական ընթացքն ավանդույթն անվանում է քավորություն․ հենց դա է պատճառը, որ քավորը ներկա է եղել ընտանեկան բոլոր հետագա հանգրվաններին, այլ ոչ միայն հարսանյաց օրը։4«Երեխայի կնքահայրը դառնում է նրա ծնողների հարսանիքի նստած հայրը՝ քավորը, որն այժմ դառնում է նաև կնքավոր (կնքահայր)»։ — L. A. Agadzhanyan, The First Year of a Child's Life in an Armenian Family (Samara), Samara Scientific Herald (2016)։
Սերնդեսերունդ փոխանցվող այս շրջափուլը ներկայացված է որպես սփյուռքի փաստագրված սովորույթ՝ հիմնված մեկ գնահատված սկզբնաղբյուրի վրա․ քանի որ այն չի հաստատվում երկրորդ աղբյուրով, դա չպետք է ընկալվի որպես համահայկական բացարձակ կանոն։ Սակայն հաստատապես վկայված է դրա հիմքում ընկած ավելի լայն սկզբունքը․ քավորի կապը ցմահ էր և չէր սահմանափակվում միայն հարսանեկան օրով։
Արդյո՞ք քավորը նույնն է, ինչ արևմտյան կնքահայրը կամ խաչեղբայրը
Ո՛չ ամբողջովին։ Հայկական այս ինստիտուտը համապատասխանում է քրիստոնեական կնքահոր (godfather) և կնքամոր (godparent) լայն ազգակցական դերերին, սակայն շատ ավելի ընդգրկուն է, քան դրանցից յուրաքանչյուրը․ ընդ որում, կառուցվածքային գիտելիքների գրաֆում այն չունի առանձին միավոր և հղվում է միայն ընդհանուր godfather (Q28017737) ու godparent (Q223973) հասկացություններին։ Խաչեղբոր (best man) հետ համեմատությունն էլ ավելի հեռու է․ քավորը ընտանեկան հարաբերությունների ցմահ, սրբազան երաշխավորն է, այլ ոչ թե հարսանյաց օրվա ուղեկցող․ այս դերը տարածվում է ողջ տոհմի վրա և փոխանցվում հաջորդ սերնդին, ինչը չի արտահայտվում «վկա» կամ «խաչեղբայր» եզրերով։5Wikidata-ում հայկական քավորության ինստիտուտի համար առանձին էություն գոյություն չունի․ այն հղվում է միայն քրիստոնեական հոգևոր ազգակցության ընդհանուր միավորներին՝ godfather (Q28017737) և godparent (Q223973)։ — Wikidata
Հաճախ տրվող հարցեր
- Ի՞նչ է քավորը։
- Քավորը հայկական պսակադրության երաշխավորն է, սակայն ավանդական հասարակությունում դա սրբազան ազգակցական կոչում է, այլ ոչ թե լոկ վկա։ Ըստ ազգագրական տվյալների՝ նա ողջ տոհմի համար սրբազան հեղինակություն է, ցմահ հոգևոր առաջնորդ ու հաշտարար միջնորդ, որը ներկա է ընտանեկան բոլոր կարևոր իրադարձություններին։
- Ո՞րն է տարբերությունը քավորի և խաչեղբոր կամ կնքահոր միջև։
- Քավորությունը համապատասխանում է քրիստոնեական կնքահոր և կնքամոր լայն դերերին, սակայն ավելի ընդգրկուն է ու ցմահ․ գիտելիքների գրաֆում այն չունի առանձին էություն՝ հղվելով միայն godfather և godparent ընդհանուր հասկացություններին։ Խաչեղբոր հետ համեմատությունն էլ ավելի հեռու է․ քավորը երաշխավորում է ողջ ընտանիքի հարաբերությունները սերունդների ընթացքում, այլ ոչ թե միայն հարսանյաց օրը։
- Արդյո՞ք քավորը դառնում է զույգի երեխաների կնքահայրը։
- Ավանդական շրջափուլում հարսանյաց քավորը դառնում է զավակի կնքահայրը՝ կնքավորը՝ հոգևոր կապը փոխանցելով հաջորդ սերնդին։ Սա փաստագրված է հայկական սփյուռքի ազգագրության մեջ՝ մեկ գնահատված սկզբնաղբյուրի հիման վրա․ այն հարկ է դիտարկել որպես վկայված սովորույթ, այլ ոչ թե համընդհանուր կանոն։
- Ի՞նչ է անում քավորկինը՝ քավորի կինը։
- Ըստ արձանագրված սովորույթի՝ քավորկինը հարսանեկան զգեստը հատուկ տուփով բերում է հարսի տուն և օգնում նրան հագնվել, իսկ քավորն օգնում է փեսային։ Երաշխավորող զույգը հանդես է գալիս որպես խորհրդանշական ավագ ազգական, որը նախապատրաստում է նորապսակներին։