Scriptorium
Օսմանյան արքունիքի հայ ոսկերիչները. ամիրայական դասն ու Կայսերական դրամահատարանը
Թե ինչպես 18-րդ դարից մինչև 19-րդ դարը հայ ոսկերիչ-ֆինանսիստների դասը՝ ամիրաները, ստանձնեց Օսմանյան գանձարանի, կայսերական դրամահատարանի և կայսրության շքեղ արհեստների տնօրինումը։
18-րդ դարի կեսերից մինչև 19-րդ դարի կեսերը Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքի ամենապատասխանատու պաշտոնները՝ գանձարանը, զինագործարանները և, ամենակարևորը, կայսերական դրամահատարանը, վստահված էին հայ մեծահարուստ արհեստավորների մի նեղ շրջանակի՝ ամիրաներին։ Բուն դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire), սերնդեսերունդ ղեկավարում էր հայ ոսկերիչների միևնույն գերդաստանը՝ Դյուզյանները։ Սա այդ դասի և արհեստի պատմությունն է. պատում այն մասին, թե ինչպես հայերը հայտնվեցին Օսմանյան արքունիքի ֆինանսական ու կիրառական արվեստների բուն սրտում։
«Ամիրա» բառը պատվո տիտղոս էր, այլ ոչ թե արհեստի կոչում. այն մատնանշում էր Կոստանդնուպոլսի հայ խոշոր բուրժուազիային՝ ֆինանսիստներին, կապալառուներին ու վարպետ-արհեստավորներին, որոնք ծառայում էին Օսմանյան պետությանը մոտավորապես 1750–1850 թվականներին։ Նրանք ոսկերիչներ ու բանկիրներ էին, դրամահատապետեր ու վառոդագործներ, իսկ այս դասի հիմնարար հետազոտությունը Հակոբ Բարսումյանի (Barsoumian) աշխատությունն է։ Ստորև ներկայացված է, թե ովքեր էին նրանք, որ գերդաստանն էր տնօրինում դրամահատարանը, ինչպես տարբերել նրանց մայրաքաղաքի հայկական մյուս մեծ տոհմերից, և որքանով էին հայերն իրականում աչքի ընկնում բուն արհեստում։1Ամիրաները «18-19-րդ դարերում Օսմանյան մայրաքաղաքի հայ առևտրական, արդյունաբերական ու մասնագիտական վերնախավի ազդեցիկ դաս էին», որոնք «ղեկավարում էին գանձարանը, դրամահատարանը և զինագործարանները»։ — Hagop L. Barsoumian, The Armenian Amira Class of Istanbul (Columbia PhD, 1980; AUA Press, 2007):
Ովքե՞ր էին Օսմանյան արքունիքի հայ ոսկերիչները
Օսմանյան արքունիքի կենտրոնում աշխատող հայերը մեծ մասամբ անանուն շարքային ոսկերիչներ չէին։ Նրանք պատկանում էին ամիրայական դասին՝ Կոստանդնուպոլսի հայ խոշոր բուրժուազիային. մի խավ, որը, Բարսումյանի (Barsoumian) բնորոշմամբ, ղեկավարում էր «գանձարանը, դրամահատարանը և զինագործարանները» ու տնօրինում պետական բազմաթիվ մենաշնորհներ։ Այս դասը բաժանված էր երկու հիմնական թևի. սառաֆներ՝ բանկիրներ ու վաշխառուներ, որոնք ֆինանսավորում էին կայսրության հարկակապալային համակարգը, և արհեստավոր կամ տեխնոկրատ ամիրաներ, որոնց ժառանգաբար վստահված էր կայսերական դրամահատարանի, վառոդագործարանների և արքունի ճարտարապետի պաշտոնի վերահսկողությունը։2Բարսումյանը սառաֆ (բանկիր) ամիրաներին տարբերակում է արհեստավոր/տեխնոկրատ ամիրաներից, որոնք տնօրինում էին դրամահատարանի, վառոդագործարանների և ճարտարապետության պետական մենաշնորհները։ — Barsoumian (1980/2007); հմմտ.՝ Pascal Carmont, The Amiras: Lords of Ottoman Armenia (Fr. 1999; Eng. 2012):
Դյուզյան գերդաստանը և կայսերական դրամահատարանը
Ոչ մի ընտանիք ավելի ակնառու չի մարմնավորում ամիրայական դերը, քան Դյուզյանները (հանդիպում է նաև Դյուզիան կամ Դյուզօղլու ձևերով)՝ հայ ոսկերիչների մի տոհմ, որն ավելի քան մեկ դար տնօրինել է Օսմանյան կայսերական դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire)։ Այդ առնչությունը սկիզբ առավ 1762 թվականին, երբ Միքայել չելեբի Դյուզյանը ստանձնեց դրամահատարանի գլխավոր զտող վարպետի պաշտոնը. դրանից հետո տոհմը վերահսկում էր դրամահատարանին թանկարժեք մետաղների մատակարարումը մինչև մոտ 1850 թվականը, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ ընդհուպ մինչև 1880-ականները, նրա անդամները զբաղեցնում էին դրամահատարանի տնօրենի պաշտոնը։3Դյուզօղլու/Դյուզյան ընտանիքի դերը որպես հայ արքունի ոսկերիչներ և կայսերական դրամահատարանի պաշտոնյաներ, 1762–1850 թթ.։ — Başak Yağmur Karaca, The Armenian Community in the Nineteenth Century Ottoman Empire: Social Transformation and the Düzoğlu Family (Sabancı University MA thesis, 2022):4Միքայել չելեբի Դյուզյանը գլխավոր զտող վարպետ (baş erguvaneci) է դարձել 1762 թվականին. ընտանիքը վարել է հանքերի մատակարարման վերահսկչի (ifrazcıbaşı) պաշտոնը 1762–1850 թթ., իսկ 1850–1880 թթ.՝ Դրամահատարանի տնօրենի (Müdürü) պաշտոնը։ — Arsen Yarman, Jewelry and Armenian Goldsmiths under the Ottomans (with the Düzoğlu family papers):
Ոսկերիչներ, ճարտարապետներ, վառոդագործներ. ինչպես տարբերել մեծ տոհմերը
Քանի որ Օսմանյան արքունիքին միաժամանակ ծառայում էին հայկական մի քանի ամիրայական ընտանիքներ, դրանց հեշտ է շփոթել, ուստի կարևոր է հստակ տարբերակել։ Դյուզյանները տնօրինում էին դրամահատարանն ու թանկարժեք մետաղների մշակումը։ Բալյանները արքունի ճարտարապետներն էին. Կարապետ Բալյանն (Garabet Balyan) ու նրա շառավիղները նախագծել են Բոսֆորի 19-րդ դարի հոյակերտ պալատներն ու մզկիթները։ Տատյանները զբաղեցնում էին վառոդագործապետի՝ բարութչուբաշիի (barutçubaşı) պաշտոնը՝ ղեկավարելով կայսրության զինամթերքի արտադրությունը։ Երեք գերդաստան, երեք ժառանգական մենաշնորհ, մեկ դաս. սակայն միայն Դյուզյաններն էին ոսկերիչներ։5Ամիրայական ընտանիքներն ունեին հստակ ժառանգական մենաշնորհներ՝ Դյուզյանները (դրամահատարան), Բալյանները (արքունի ճարտարապետություն), Տատյանները (վառոդագործություն / barutçubaşı)։ — Barsoumian (1980/2007); Carmont (2012):
Որքանո՞վ էին հայերն ազդեցիկ բուն արհեստում
Դրամահատարանից զատ, հայերն աչքի էին ընկնում մայրաքաղաքի ոսկերչական ու ակնագործական ասպարեզում առհասարակ. իրողություն, որն արձանագրված է օսմանյան արհեստագործությանն ու դրա հայկական գերդաստաններին (այդ թվում՝ Արսլանյաններին) նվիրված հետազոտություններում։ Անհատ արքունի ոսկերիչների առավել ամբողջական ցանկը մասնագիտական առանձին քննության նյութ է. ակնհայտ է մեկ բան՝ ուշ օսմանյան մայրաքաղաքի շքեղ մետաղագործության մեջ հայ վարպետները լուսանցքում չէին, այլ կենտրոնին մոտ։6Հայերն օսմանյան ոսկերչության մեջ՝ Արսլանյան ընտանիքի օրինակով։ — Banu Berber Babalık, “Osmanlı Kuyumculuğunda Ermeniler ve bir Ermeni ailesi örneği: Arslanyanlar” (MA thesis, Adnan Menderes University, 2015):
Հաճախ տրվող հարցեր
- Ովքե՞ր էին ամիրաները
- Ամիրաները Կոստանդնուպոլսի հայ առևտրական ու արհեստավորական վերնախավն էին մոտավորապես 1750–1850 թվականներին՝ ֆինանսիստներ, կապալառուներ և վարպետ-արհեստավորներ, որոնք ծառայում էին Օսմանյան պետությանը։ Ոմանք բանկիրներ (սառաֆներ) էին, որոնք ֆինանսավորում էին հարկակապալային համակարգը, իսկ մյուսները ժառանգաբար տնօրինում էին պետական ռազմավարական ոլորտները, օրինակ՝ կայսերական դրամահատարանը։
- Արդյո՞ք հայերն իրոք տնօրինում էին օսմանյան դրամահատարանը
- Այո։ Հայ Դյուզյան (Դյուզօղլու) գերդաստանը 1762 թվականից մինչև 1880-ականները ղեկավարում էր կայսերական դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire). նախ որպես գլխավոր զտող վարպետ ու թանկարժեք մետաղների մատակարարման վերահսկիչ, իսկ հետագայում՝ որպես տնօրեններ։
- Ամիրաները ոսկերիչնե՞ր էին, թե՞ բանկիրներ
- Երկուսն էլ, և հենց դրանում է էությունը։ Ամիրաները միաժամանակ և՛ ոսկերիչներ էին, և՛ ֆինանսիստներ. դրամահատարանը տնօրինող գերդաստանն այդ գործունեությունն իրականացնում էր տեխնիկական ու վարչական պաշտոնների (զտող վարպետ, վերահսկիչ, տնօրեն) միջոցով՝ որքան որ բուն արհեստով։ «Արքունի ոսկերիչը» գործնականում պետական ոսկին տնօրինող անձն էր։
- Արդյո՞ք Դյուզյաններն ու Բալյանները նույն տոհմն են
- Ոչ։ Դյուզյանները դրամահատարանը տնօրինող ընտանիքն էին և աշխատում էին թանկարժեք մետաղների հետ, իսկ Բալյանները՝ արքունի ճարտարապետները, որոնք նախագծել են Ստամբուլի 19-րդ դարի հոյակերտ պալատներն ու մզկիթները։ Երկուսն էլ հայ ամիրայական ընտանիքներ էին, սակայն նրանց ասպարեզներն ու ծագումնաբանությունը տարբեր էին։