Scriptorium
Օսմանյան արքունիքի հայ ոսկերիչները. ամիրայական դասը և Կայսերական դրամահատարանը
Ինչպես հայ ոսկերիչ-ֆինանսիստների դասը՝ ամիրաները, 18-րդից մինչև 19-րդ դարերում ստանձնեցին Օսմանյան գանձարանի, կայսերական դրամահատարանի և կայսրության շքեղ արհեստների ղեկավարումը։
18-րդ դարի կեսերից մինչև 19-րդ դարի կեսերը Օսմանյան մայրաքաղաքի ամենակարևոր պաշտոններից մի քանիսը՝ գանձարանը, զինագործարանները և, ամենից առաջ, կայսերական դրամահատարանը, գտնվում էին հայ մեծահարուստ արհեստավորների մի փոքր դասի՝ ամիրաների ձեռքում։ Բուն դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire), սերնդեսերունդ ղեկավարվում էր հայ ոսկերիչների մեկ ընտանիքի՝ Դյուզյանների կողմից։ Սա այդ դասի և այդ արհեստի պատմությունն է՝ վկայություն այն մասին, թե ինչպես հայերը հայտնվեցին Օսմանյան արքունիքի ֆինանսական և դեկորատիվ կենտրոնում։
«Ամիրա» բառը պատվավոր տիտղոս էր, ոչ թե արհեստի անվանում. այն բնորոշում էր Կոստանդնուպոլսի հայ խոշոր բուրժուազիային՝ ֆինանսիստներին, կապալառուներին և վարպետ-արհեստավորներին, որոնք ծառայում էին Օսմանյան պետությանը մոտավորապես 1750-ից 1850 թվականներին։ Նրանք ոսկերիչներ և բանկիրներ էին, դրամահատարանի կառավարիչներ և վառոդագործներ, և այս դասի հիմնարար ուսումնասիրությունը պատկանում է Հակոբ Բարսումյանին (Barsoumian)։ Ստորև ներկայացվում է, թե ովքեր էին նրանք, որ ընտանիքն էր ղեկավարում դրամահատարանը, ինչպես տարբերել նրանց մայրաքաղաքի հայկական այլ նշանավոր տոհմերից, և թե իրականում որքան ազդեցիկ էին հայերը բուն արհեստի մեջ։1Ամիրաները «18-րդ և 19-րդ դարերում Օսմանյան մայրաքաղաքի հայ առևտրային, արդյունաբերական և մասնագիտական վերնախավի հզոր դաս էին», որոնք «ղեկավարում էին գանձարանը, դրամահատարանը և զինագործարանները»։ — Hagop L. Barsoumian, The Armenian Amira Class of Istanbul (Columbia PhD, 1980; AUA Press, 2007):
Ովքե՞ր էին Օսմանյան արքունիքի հայ ոսկերիչները
Հայերը, որոնք աշխատում էին Օսմանյան արքունիքի կենտրոնում, մեծամասամբ անանուն շարքային ոսկերիչներ չէին։ Նրանք պատկանում էին ամիրաների դասին՝ Կոստանդնուպոլսի հայ խոշոր բուրժուազիային, մի խումբ, որը Բարսումյանի (Barsoumian) ուսումնասիրության մեջ նկարագրվում է որպես «գանձարանի, դրամահատարանի և զինագործարանների» ղեկավարներ և պետական բազմաթիվ մենաշնորհների տնօրինողներ։ Այս դասը բաժանվում էր երկու լայն խմբավորումների. սառաֆներ՝ բանկիրներ և վաշխառուներ, որոնք ֆինանսավորում էին կայսրության հարկակապալային համակարգը, և արհեստավոր կամ տեխնոկրատ ամիրաներ, որոնք ժառանգաբար վերահսկում էին կայսերական դրամահատարանը, վառոդի գործարանները և արքունի ճարտարապետի պաշտոնը։2Բարսումյանը տարբերակում է սառաֆ (բանկիր) ամիրաներին արհեստավոր/տեխնոկրատ ամիրաներից, որոնք պետական մենաշնորհ ունեին դրամահատարանի, վառոդի գործարանների և ճարտարապետության նկատմամբ։ — Barsoumian (1980/2007); հմմտ.՝ Pascal Carmont, The Amiras: Lords of Ottoman Armenia (Fr. 1999; Eng. 2012):
Դյուզյան ընտանիքը և կայսերական դրամահատարանը
Ոչ մի այլ ընտանիք ավելի լավ չի ցուցադրում ամիրայի դերը, քան Դյուզյանները (գրվում է նաև Դյուզիան կամ Դյուզօղլու)՝ հայ ոսկերիչների մի տոհմ, որն ավելի քան մեկ դար ղեկավարել է Օսմանյան կայսերական դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire)։ Այս կապը սկսվեց 1762 թվականին, երբ Միքայել Չելեբի Դյուզյանը դարձավ դրամահատարանի գլխավոր զտող վարպետը. այնուհետև ընտանիքը ստանձնեց դրամահատարանի թանկարժեք մետաղների մատակարարման վերահսկողությունը մինչև մոտ 1850 թվականը, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին նրա անդամներն անմիջականորեն ծառայում էին որպես դրամահատարանի տնօրեններ՝ ընդհուպ մինչև 1880-ականները։3Դյուզօղլու/Դյուզյան ընտանիքի դերը որպես հայ արքունի ոսկերիչներ և կայսերական դրամահատարանի պաշտոնյաներ, 1762–1850 թթ.։ — Başak Yağmur Karaca, The Armenian Community in the Nineteenth Century Ottoman Empire: Social Transformation and the Düzoğlu Family (Sabancı University MA thesis, 2022):4Միքայել Չելեբի Դյուզյանը դարձավ գլխավոր զտող վարպետ (baş erguvaneci) 1762 թվականին. ընտանիքը ծառայել է որպես հանքերի մատակարարման վերահսկիչ (ifrazcıbaşı) 1762–1850 թթ. և որպես Դրամահատարանի տնօրեն (Müdürü) 1850–1880 թթ.։ — Arsen Yarman, Jewelry and Armenian Goldsmiths under the Ottomans (with the Düzoğlu family papers):
Ոսկերիչներ, ճարտարապետներ, վառոդ. ինչպես տարբերել մեծ տոհմերը
Քանի որ մի քանի հայ ամիրայական ընտանիքներ միաժամանակ ծառայում էին Օսմանյան արքունիքին, նրանց հեշտ է շփոթել, ուստի արժե հստակ տարբերակել։ Դյուզյանները ղեկավարում էին դրամահատարանը և աշխատում թանկարժեք մետաղների հետ։ Բալյանները արքունի ճարտարապետներն էին. Կարապետ Բալյանը (Garabet Balyan) և նրա տոհմը նախագծել են Բոսֆորի 19-րդ դարի մեծ պալատներն ու մզկիթները։ Տատյանները զբաղեցնում էին վառոդի վերահսկիչի՝ բարութչուբաշիի (barutçubaşı) պաշտոնը՝ ղեկավարելով կայսրության զինամթերքի գործարանները։ Երեք ընտանիք, երեք ժառանգական մենաշնորհ, մեկ դաս. բայց միայն Դյուզյաններն էին ոսկերիչներ։5Ամիրայական ընտանիքներն ունեին հստակ ժառանգական մենաշնորհներ՝ Դյուզյանները (դրամահատարան), Բալյանները (արքունի ճարտարապետություն), Տատյանները (վառոդ / barutçubaşı)։ — Barsoumian (1980/2007); Carmont (2012):
Որքա՞ն ազդեցիկ էին հայերը բուն արհեստի մեջ
Դրամահատարանից բացի, հայերն աչքի էին ընկնում մայրաքաղաքի ոսկերչական և ակնագործական առևտրում ավելի լայն իմաստով. մի հանգամանք, որը փաստագրված է օսմանյան արհեստի և նրա հայկական ընտանիքների, այդ թվում՝ Արսլանյանների ուսումնասիրություններում։ Անհատ արքունի ոսկերիչների ավելի ամբողջական ցանկը պատկանում է ավելի նեղ մասնագիտական ուսումնասիրությունների տիրույթին. պարզ է մի բան, որ ուշ օսմանյան մայրաքաղաքի շքեղ մետաղագործության մեջ հայ վարպետները ոչ թե լուսանցքում էին, այլ կենտրոնում։6Հայերն օսմանյան ոսկերչության մեջ՝ Արսլանյան ընտանիքի օրինակով։ — Banu Berber Babalık, “Osmanlı Kuyumculuğunda Ermeniler ve bir Ermeni ailesi örneği: Arslanyanlar” (MA thesis, Adnan Menderes University, 2015):
Հաճախ տրվող հարցեր
- Ովքե՞ր էին ամիրաները
- Ամիրաները Կոստանդնուպոլսի հայ առևտրային և արհեստավորական վերնախավն էին մոտավորապես 1750-ից 1850 թվականներին՝ ֆինանսիստներ, կապալառուներ և վարպետ-արհեստավորներ, որոնք ծառայում էին Օսմանյան պետությանը։ Ոմանք բանկիրներ (սառաֆներ) էին, որոնք ֆինանսավորում էին հարկակապալային համակարգը. մյուսները ժառանգաբար վերահսկում էին պետական արհեստները, ինչպիսին էր կայսերական դրամահատարանը։
- Արդյո՞ք հայերն իրականում ղեկավարում էին օսմանյան դրամահատարանը
- Այո։ Հայկական Դյուզյան (Դյուզօղլու) ընտանիքը ղեկավարում էր կայսերական դրամահատարանը՝ Դարփհանե-ի Ամիրեն (Darphane-i Âmire), 1762 թվականից մինչև 1880-ականները՝ նախ որպես դրա գլխավոր զտող վարպետ և թանկարժեք մետաղների մատակարարման վերահսկիչ, իսկ ավելի ուշ՝ որպես տնօրեններ։
- Ամիրաները ոսկերիչնե՞ր էին, թե՞ բանկիրներ
- Երկուսն էլ, և հենց դա է էությունը։ Ամիրաները միաժամանակ և՛ ոսկերիչներ էին, և՛ ֆինանսիստներ. ընտանիքը, որը ղեկավարում էր դրամահատարանը, դա անում էր տեխնիկական և վարչական պաշտոնների միջոցով՝ զտող վարպետ, վերահսկիչ, տնօրեն, նույնքան, որքան շարքային արհեստի միջոցով։ «Արքունի ոսկերիչը» գործնականում այն մարդն էր, ով կառավարում էր պետության ոսկին։
- Արդյո՞ք Դյուզյանները նույնն են, ինչ Բալյանները
- Ոչ։ Դյուզյանները դրամահատարանի ընտանիքն էին և աշխատում էին թանկարժեք մետաղների հետ. Բալյանները արքունի ճարտարապետներն էին, որոնք նախագծել են Ստամբուլի 19-րդ դարի մեծ պալատներն ու մզկիթները։ Երկուսն էլ հայ ամիրայական ընտանիքներ էին, բայց նրանց արհեստները և տոհմերը տարբեր էին։