Ձեռքի դրոշմները. հայկական արծաթի արձանագրությունները և համքարությունները

§Ի՞նչ դրոշմներ էր կրում հայկական արծաթե առարկան։

Օսմանյան տիրապետության տակ հայ արծաթագործներն ու ոսկերիչները ոչ թե անանուն արհեստավորներ էին, այլ գրանցված, հարկվող արհեստի ներկայացուցիչներ։ Կոստանդնուպոլսի վարպետները գրանցված էին Հայոց պատրիարքարանի միջոցով, և 1872 թվականի հարկային ցուցակը, որտեղ նշված են պատրիարքարանին հարկ վճարող արծաթագործները, ոսկերիչները, ոսկեզօծողները և փորագրողները, պահպանվել է որպես արհեստի վավերագրական վկայություն։ Այս աշխարհում առարկայի վրայի դրոշմը նույնքան հաշվետվողականության գործիք էր, որքան հեղինակության։²2Kurkman, Ottoman Silver Marks (Istanbul, 1996) — «Արծաթագործների, ոսկերիչների, ոսկեզօծողների, փորագրողների ցուցակը..., ովքեր 1872 թվականին հարկ են վճարել Հայոց պատրիարքարանին»։

Օսմանյան արծաթի վրա վարպետի դրոշմը հազվադեպ էր միայնակ հանդիպում։ Այն դրվում էր պաշտոնական պետական դրոշմների կողքին՝ թուղրայի (սուլթանի գեղագրական անվանագիրը) և սահի (հարգադրոշմ, որը երաշխավորում էր մետաղի մաքրությունը)։ Վարպետի կնիքը վկայում էր, թե ով է պատրաստել առարկան, իսկ պետական դրոշմները հաստատում էին, որ արծաթը օրինական է և համապատասխանում է չափանիշներին։ Մեկ առարկայի վրա հանդիպում էին երեք ձեռքեր՝ վարպետի, հարգորոշողի և միապետի։³3Kurkman, Ottoman Silver Marks — վարպետի դրոշմը արծաթե առարկաների վրա՝ պաշտոնական պետական թուղրայի և սահի (հարգադրոշմի) կողքին, որոնք երաշխավորում էին արծաթի մաքրությունը։

§Ինչպե՞ս էին հայ վարպետները ստորագրում և մակագրում իրենց աշխատանքները։

Վարպետի կնիքը ինքնության մանրակերտն էր։ Բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին նվիրաբերված արծաթը, որը ձեռք է բերվել Թիֆլիսում 1902 թվականին, կրում է «SF» կնիքը՝ արծաթագործ Սամուել Ֆիլանդերի դրոշմը, որը դրված է գավաթի ոտքի ներսում և ափսեի տակ՝ ռուսական կայսերական 84 զոլոտնիկանոց հարգադրոշմի և տվյալ ժամանակաշրջանի կնոջ գլխի պատկերով դրոշմի կողքին։ (Առարկաները պատրաստվել են Սանկտ Պետերբուրգում և ձեռք են բերվել Թիֆլիսում, այլ ոչ թե պատրաստվել են այնտեղ. սա օգտակար զգուշացում է դրոշմի միջոցով ծագումը որոշելիս)։⁴4Hovhannes Toumanian Museum, հավաքածուի գրանցամատյան — «SF» (Սամուել Ֆիլանդեր) կնիքը + ռուսական 84 զոլոտնիկանոց հարգադրոշմը՝ տվյալ ժամանակաշրջանի կնոջ կիսադեմի պատկերով. ձեռք է բերվել Թիֆլիսում, 1902 թ.։

Կայսերական դրոշմի կողքին գոյություն ուներ դրոշմման միանգամայն այլ համակարգ՝ հայատառ նվիրատվական արձանագրությունը։ Արծաթե մի տապանակ կրում է թվագրված ձոն, որն այն հիշատակում է որպես 1799 թվականին Կոստանդնուպոլսում պատվիրված հուշանվեր՝ կապելով առարկան ուխտագնացության և հիշատակի հետ։ Եթե հարգադրոշմը պետության ձայնն էր, ապա արձանագրությունը նվիրատուինն էր՝ անձնական, հայերեն ձոն, որը փորագրված էր նույն թանկարժեք մակերեսին։⁵5Vardanyan, "A Silver Ark…," Religions (MDPI) 17(3):285, 2026 — 1799 թ. Կոստանդնուպոլսի նվիրատվական արձանագրությունը, որը նույնականացնում է Մահտեսի Ասֆատուրի կողմից պատվիրված հուշանվերը։

§Որտե՞ղ էին գտնվում հայկական արծաթի դրոշմման կենտրոնները։

Հայկական արծաթագործությունը ոչ թե մեկ միասնական ավանդույթ էր, այլ տարածաշրջանային կենտրոնների ցանց, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր ուրույն դիմագիծը։ Վանը և նրա շրջակայքը հայտնի էին սևադով՝ փորագրված արծաթի մեջ արված սև ընդելուզման տեխնիկայով։ Դրա շուրջ ձևավորվել էր այլ կենտրոնների մի համաստեղություն՝ Կոստանդնուպոլիս, Կեսարիա, Իզմիր, Իզմիթ, Տրապիզոն, Կարին (Էրզրում) և Տիգրանակերտ։ Առարկայի վրայի դրոշմները նույնքան այս աշխարհագրության քարտեզն էին, որքան մեկ վարպետի ձեռքի վկայությունը։⁶6Tokat, Armenian Master Silversmiths (2005) — ավանդական հայկական արծաթագործությունը Վանում և նրա շրջակայքում (հայտնի սևադով), որի բաղկացուցիչ կենտրոններն էին Կոստանդնուպոլիսը, Կեսարիան, Իզմիրը, Իզմիթը, Տրապիզոնը, Կարինը և Տիգրանակերտը։

§Ի՞նչ էին համքարությունները / էսնաֆները, և ինչպե՞ս էին նրանք ղեկավարում արհեստը։

Դրոշմված առարկայի հետևում կանգնած էր համքարությունը։ Համքարությունը, որը կոչվում էր նաև էսնաֆ, հայկական պաշտոնական արհեստավորական միությունն էր՝ մեկ արհեստի աշխատողների կառուցվածքային միավորում, այլ ոչ թե գործընկերների ազատ ընկերակցություն։ Հենց այս հաստատությունն է դրոշմման համակարգին տալիս իր կշիռը, քանի որ արհեստի կարգապահությունը հիմնված էր համքարության, այլ ոչ թե միայն անհատ վարպետի վրա։⁷7Bulletin of the Academy of Sciences of the Armenian SSR (arar.sci.am-ի միջոցով) — համքարությունը / էսնաֆը որպես պաշտոնական արհեստավորական միություն, նույն արհեստի շուրջ համախմբված աշխատողների միավորում։ (Միայն հայեցակարգը. որևէ դրոշ կամ զինանշան չի հիշատակվում)։

Կոստանդնուպոլսում կանոնակարգումը երկակի էր։ Հայկական էսնաֆները, բացի իրենց ներքին կանոնակարգերից, կիրառում էին նաև օսմանյան կանոնները. պետությունը վերահսկում էր արհեստի արտադրական գործունեությունը՝ հումքի ձեռքբերումը, դրա բաշխումը և հարակից պայմանները, մինչդեռ համքարությունը ղեկավարում էր արհեստը ներսից։ Համքարության այդ վերահսկողության ներքո թանկարժեք մետաղի գնումն ու հարգորոշումը ընկնում էր համքարության ղեկավարության վրա։ Այս վերահսկողության կոնկրետ ձևը, որը սովորաբար իրականացվում էր գլխավոր վարպետի՝ ուստաբաշու կողմից, ավելի ճիշտ է դիտարկել որպես համքարության փաստագրված օրինաչափություն, քան ապացուցված համընդհանուր կանոն, քանի որ այդ մանրամասնության միակ աղբյուրը հստակ տեղորոշված չէ։⁸8Ghazaryan, Western Iconographic Influences…, մագիստրոսական թեզ, CEU Budapest (2017), էջ 16 — «Ստամբուլում... հայկական էսնաֆները, բացի իրենց սեփական կանոնակարգերից, կիրառում էին նաև օսմանյան կանոնները։ Դրանով պետությունը վերահսկում էր արհեստավորի արտադրական գործունեությունը, ինչպիսիք են հումքի ձեռքբերումը, դրա բաշխումը և հարակից այլ պայմաններ»։