Scriptorium
Ձեռքի դրոշմները. հայկական արծաթի արձանագրությունները և համքարությունները
Ինչպես էին հայ արծաթագործները ստորագրում, դրոշմում և կանոնակարգում իրենց աշխատանքը․ վարպետի դրոշմակնիքները՝ օսմանյան թուղրայի ու ռուսական հարգադրոշմների կողքին, և համքարությունները, որոնք կանգնած էին վարպետի ձեռքի հետևում։
Հայկական արծաթյա իրերի վրա հազվադեպ էր հանդիպում ընդամենը մեկ դրոշմ։ Վարպետի անհատական կնիքը դրվում էր պետական իշխանության հարգադրոշմի կողքին՝ օսմանյան թուղրան և սահը Կոստանդնուպոլսում, ռուսական կայսերական 84 զոլոտնիկի «կնոջ գլխով» դրոշմը Կովկասում, իսկ երկուսի թիկունքում կանգնած էր համքարությունը (էսնաֆը)՝ արհեստավորաց այն միությունը, որը հարկում, կանոնակարգում և երաշխավորում էր ողջ արհեստը։
Այս դրոշմների պատմությունը լոկ իրի թվագրման կամ գնահատման ուղեցույց չէ․ սա վարպետի ձեռքի և նրա հետևում կանգնած կառույցի պատմությունն է։ Ստորև քննվում են դրոշմման բազմաշերտ ավանդույթը, վարպետների ստորագրություններն ու արձանագրությունները, դրոշմման հիմնական կենտրոններն ու համքարությունների բուն գործունեությունը։ Ամեն պնդում հենվում է ստուգված աղբյուրների վրա․ այնտեղ, որտեղ տվյալները սակավ են, տեքստն ուղղակիորեն արձանագրում է դա։1Kurkman, Ottoman Silver Marks (Istanbul, 1996) — 1872 թ․ Հայոց պատրիարքարանի արծաթագործների և ոսկերիչների հարկային ցուցակը։
Այս էջում
Ի՞նչ դրոշմներ էր կրում հայկական արծաթյա իրը
Օսմանյան տիրապետության շրջանում հայ արծաթագործներն ու ոսկերիչները ոչ թե անանուն արհեստավորներ էին, այլ հաշվառված ու հարկվող դաս։ Կոստանդնուպոլսի վարպետները ցուցակագրված էին Հայոց պատրիարքարանում, իսկ 1872 թվականի հարկացուցակը, որտեղ արձանագրված են պատրիարքարանին հարկ վճարող արծաթագործները, ոսկերիչները, ոսկեզօծողներն ու փորագրիչները, պահպանվել է որպես արհեստի վավերագրական վկայություն։ Այս համակարգում առարկայի վրայի դրոշմը նույնքան հաշվետվողականության միջոց էր, որքան հեղինակության նշան։2Kurkman, Ottoman Silver Marks (Istanbul, 1996) — «Արծաթագործների, ոսկերիչների, ոսկեզօծողների, փորագրիչների... ցուցակը, որոնք 1872 թվականին հարկ են վճարել Հայոց պատրիարքարանին»։
Օսմանյան արծաթե իրերի վրա վարպետի դրոշմն հազվադեպ էր առանձին լինում։ Այն դրվում էր պետական պաշտոնական նշանների կողքին՝ թուղրայի (սուլթանի գեղագրական անվանագրի) և սահի (մետաղի հարգն ապահովող հարգադրոշմի) հետ մեկտեղ։ Արհեստավորի կնիքը վկայում էր հեղինակի մասին, իսկ պետական դրոշմները հաստատում էին արծաթի օրինականությունն ու չափանիշը։ Մեկ առարկայի վրա համատեղվում էր երեք ձեռք՝ վարպետի, հարգորոշողի և միապետի։3Kurkman, Ottoman Silver Marks — արծաթե իրերի վրա վարպետի դրոշմը՝ պետական պաշտոնական թուղրայի և սահի (հարգադրոշմի) կողքին, որոնք երաշխավորում էին արծաթի մաքրությունը։
Ինչպե՞ս էին հայ վարպետները ստորագրում և մակագրում իրենց գործերը
Վարպետի դրոշմակնիքը ինքնության փոքրապատկերն էր։ Բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանին նվիրված արծաթյա սպասքը, որը ձեռք է բերվել Թիֆլիսում 1902 թվականին, կրում է «SF» դրոշմը՝ արծաթագործ Սամուել Ֆիլանդերի կնիքը՝ դրված գավաթի պատվանդանի ներսում և ափսեի հատակին, ռուսական կայսերական 84 զոլոտնիկ հարգի՝ դարաշրջանի «կնոջ գլխով» դրոշմի կողքին։ (Այս իրերը պատրաստվել են Սանկտ Պետերբուրգում և ձեռք բերվել Թիֆլիսում, այլ ոչ թե պատրաստվել տեղում․ կարևոր զգուշացում՝ լոկ դրոշմով ծագումնաբանություն անելու վերաբերյալ)։4Hovhannes Toumanian Museum, հավաքածուի գրանցամատյան — «SF» (Սամուել Ֆիլանդեր) դրոշմը + ռուսական 84 զոլոտնիկի հարգադրոշմը՝ կնոջ կիսադեմով․ ձեռք է բերվել Թիֆլիսում, 1902 թ․։
Կայսերական դրոշմին զուգահեռ գործում էր մակագրման բոլորովին այլ համակարգ՝ հայատառ նվիրատվական արձանագրությունը։ Արծաթե մի տապանակ կրում է թվագրված ձոն՝ վկայելով, որ այն հիշատակային նվեր է՝ պատվիրված Կոստանդնուպոլսում 1799 թվականին, ինչն առարկան կապում է ուխտագնացության և հիշատակի ավանդույթին։ Եթե հարգադրոշմը պետության ձայնն էր, ապա արձանագրությունը նվիրատուի խոսքն էր՝ անձնական, հայերեն ընծայագիր՝ փորագրված նույն թանկարժեք մակերեսին։5Vardanyan, "A Silver Ark…," Religions (MDPI) 17(3):285, 2026 — 1799 թ․ Կոստանդնուպոլսի նվիրատվական արձանագրությունը, որը նույնականացնում է Մահտեսի Ասֆատուրի պատվիրած հիշատակային իրը։
Որտե՞ղ էին գտնվում հայկական արծաթի դրոշմման կենտրոնները
Հայկական արծաթագործությունը ոչ թե մեկ լոկալ ավանդույթ էր, այլ տարածաշրջանային կենտրոնների ցանց, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր յուրահատուկ ձեռագիրը։ Վանն ու նրա շրջակայքը հայտնի էին սևադով (sevad)՝ փորագրված արծաթի մեջ սև համահալվածքի ընդելուզման արվեստով։ Վանի շուրջ համախմբված էին մյուս կենտրոնները՝ Կոստանդնուպոլիսը, Կեսարիան, Իզմիրը, Իզմիթը, Տրապիզոնը, Կարինն (Էրզրում) ու Տիգրանակերտը։ Առարկայի վրայի դրոշմները նույնքան այս աշխարհագրության քարտեզն էին, որքան առանձին վարպետի վկայագիրը։6Tokat, Armenian Master Silversmiths (2005) — ավանդական հայկական արծաթագործությունը Վանում և նրա շրջակայքում (հայտնի սևադով), Կոստանդնուպոլսի, Կեսարիայի, Իզմիրի, Իզմիթի, Տրապիզոնի, Կարինի և Տիգրանակերտի կենտրոններով։
Ի՞նչ էին համքարությունները (էսնաֆները) և ինչպե՞ս էին կանոնակարգում արհեստը
Դրոշմված իրի թիկունքում կանգնած էր համքարությունը։ Համքարությունը (կամ էսնաֆը) հայկական պաշտոնական արհեստավորական միությունն էր՝ նույն ասպարեզի վարպետների կազմակերպված համայնք, ոչ թե արհեստակիցների պատահական ընկերակցություն։ Հենց այս կառույցն էր դրոշմման համակարգին տալիս իրավական կշիռ, քանի որ արհեստի կարգապահությունն ու որակը երաշխավորում էր համքարությունը, այլ ոչ միայն անհատ վարպետը։7Bulletin of the Academy of Sciences of the Armenian SSR (arar.sci.am) — համքարությունը / էսնաֆը որպես պաշտոնական արհեստավորական միություն՝ նույն արհեստի շուրջ համախմբված վարպետների միավորում (լոկ հայեցակարգային նշում)։
Կոստանդնուպոլսում գործում էր երկակի կանոնակարգում։ Հայկական էսնաֆները ներքին կանոններին զուգահեռ կիրառում էին օսմանյան պետական օրենքները․ պետությունը վերահսկում էր արտադրական գործընթացը՝ հումքի ձեռքբերումը, բաշխումն ու հարակից պայմանները, իսկ համքարությունը ներսից էր ղեկավարում արհեստը։ Այդ վերահսկողության ներքո թանկարժեք մետաղի ձեռքբերումն ու հարգորոշումը վերապահված էին համքարության ղեկավարությանը։ Այս վերահսկողության կոնկրետ ձևը (սովորաբար ավագ վարպետի՝ ուստաբաշու գլխավորությամբ) ավելի ճիշտ է դիտարկել որպես համքարային փաստագրված ավանդույթ, քան ապացուցված համընդհանուր կանոն, քանի որ այդ մանրամասնության միակ աղբյուրը հստակ տեղորոշված չէ։8Ghazaryan, Western Iconographic Influences…, MA thesis, CEU Budapest (2017), p.16 — «Ստամբուլում... հայկական էսնաֆները, սեփական կանոնակարգերից զատ, կիրառում էին օսմանյան կանոնները։ Դրանով պետությունը վերահսկում էր արհեստավորի արտադրական գործունեությունը, ինչպիսիք են հումքի ձեռքբերումը, դրա բաշխումը և հարակից պայմանները»։
Հաճախ տրվող հարցեր
- Գոյություն ունե՞ր արդյոք հայկական արծաթի մեկ միասնական հարգադրոշմ։
- Ո՛չ։ Դրոշմները բազմաշերտ էին և տեղական․ վարպետի կնիքը դրվում էր պետական հարգադրոշմի (օսմանյան թուղրայի ու սահի, ռուսական զոլոտնիկի) կողքին և վերահսկվում տարածաշրջանային համքարության (էսնաֆի), այլ ոչ թե համազգային գրանցամատյանի կողմից։ Համընդհանուր մեկ դրոշմ, որը կնույնականացներ ողջ հայկական արծաթը, գոյություն չի ունեցել։
- Ի՞նչ են թուղրան և սահը հայկական արծաթի վրա։
- Թուղրան օսմանյան սուլթանի գեղագրական անվանագիրն է՝ պետական վավերացման նշանը, իսկ սահը հարգադրոշմն է, որը երաշխավորում է արծաթի մաքրությունը։ Օսմանյան արծաթյա իրերի վրա հայ վարպետի կնիքը դրվում էր սրանց կողքին․ արհեստավորի հեղինակային նշանը՝ միապետի և հարգորոշողի պետական վավերացման կողքին։
- Ի՞նչ է նշանակում «SF» դրոշմը Թումանյանի արծաթի վրա։
- Դա արծաթագործ Սամուել Ֆիլանդերի կնիքն է, որը դրված է գավաթի պատվանդանի ներսում և ափսեի հատակին՝ ռուսական կայսերական 84 զոլոտնիկի հարգադրոշմի կողքին։ Այս իրերը պատրաստվել են Սանկտ Պետերբուրգում և ձեռք բերվել Թիֆլիսում 1902 թվականին․ սա հիշեցնում է, որ վարպետի դրոշմը վկայում է հեղինակի, այլ ոչ անպայման ձեռքբերման վայրի մասին։
- Ի՞նչ էր համքարությունը։
- Համքարությունը (նաև էսնաֆը) հայկական արհեստավորական միությունն էր՝ նույն ասպարեզի վարպետների պաշտոնական կազմակերպություն, որը կանոնակարգում էր արհեստը։ Կոստանդնուպոլսում այն գործում էր երկակի համակարգով՝ հայկական համքարության ներքին կանոններով և օսմանյան պետության վերահսկողությամբ՝ հումքի ձեռքբերման ու բաշխման նկատմամբ։