Հայ ոսկերիչների պատմությունը․ մետաղագործության երեք հազար տարին

§Ովքե՞ր էին առաջին հայ ոսկերիչները

Հայկական լեռնաշխարհում ոսկերչության ամենավաղ փաստագրված էջը պատկանում է Ուրարտուին՝ Երկաթի դարաշրջանի թագավորությանը, որը ձևավորվել էր Վանա լճի ավազանում։ Կենտրոնանալով լճի արևելյան ափի մոտ գտնվող Տուշպա մայրաքաղաքում՝ Ուրարտուն ծաղկում էր ապրում մ․թ․ա․ 9–6-րդ դարերում այն տարածքներում, որոնք այսօր ընդգրկում են պատմական Հայաստանը, Արևելյան Թուրքիան և Իրանի հյուսիս-արևմուտքը։ Սա պատմության ամենախոր շերտն է․ մի պետություն, որի պահպանված մետաղե իրերը թույլ են տալիս խոսել Հայկական լեռնաշխարհի ոսկերիչների մասին ոչ թե ենթադրություններով, այլ նրանց թողած նյութական ժառանգությամբ։²2Ուրարտուն «ծաղկում էր պատմական Հայաստանում, Արևելյան Թուրքիայում և Իրանի հյուսիս-արևմուտքում մ․թ․ա․ 9–6-րդ դարերում։» — Mark Cartwright, “Urartu Art,” World History Encyclopedia:³3Միավորի նույնականացում․ Wikidata Q185068 (Ուրարտու) — «Երկաթի դարաշրջանի թագավորություն Վանա լճի շուրջ գտնվող ընդարձակ տարածաշրջանում», Q766324 (Տուշպա) — «Ուրարտուի ավերված մայրաքաղաքը»։

Ուրարտուն հարուստ էր տեղական հանքավայրերով՝ ոսկի, արծաթ, պղինձ, կապար, երկաթ և անագ․ նրա արհեստանոցները տիրապետում էին ոչ միայն այդ մետաղներին, այլև դրանց հիման վրա ստացվող համաձուլվածքներին՝ բրոնզին, արտույրին և էլեկտրումին (ոսկու և արծաթի բնական համաձուլվածք)։ Այդ նյութերը մշակվում էին բարձր վարպետությամբ։ Ուրարտացի մետաղագործները կտրում, ձուլում, ռելիեֆային դրոշմում, փորագրում և ընդելուզում էին մետաղը՝ պատրաստելով ամենաբազմազան զարդեր, ինչպես նաև կնիքներ, պահպանակներ, սաղավարտներ, վահաններ, գոտիներ, ճարմանդներ և խոշոր ձուլածո կաթսաներ, որոնցով հատկապես հռչակված էին։ Ուրարտացիները, ինչպես նշվում է ուսումնասիրություններից մեկում, վարպետ մետաղագործներ էին, իսկ նրանց գործերն այսօր «Լոնդոնից մինչև Սանկտ Պետերբուրգ» թանգարանների Մերձավոր Արևելքի հավաքածուների զարդն են։⁴4Ուրարտուն «ուներ ոսկու, արծաթի, պղնձի, կապարի, երկաթի և անագի հարուստ հանքավայրեր» և մշակում էր «այնպիսի համաձուլվածքներ, ինչպիսիք են բրոնզը (պղինձ և անագ), արտույրը (պղինձ և ցինկ) և էլեկտրումը (ոսկի և արծաթ)»։ — Cartwright, “Urartu Art,” World History Encyclopedia:⁵5«Մետաղագործները կտրում, ձուլում, ռելիեֆային դրոշմում, փորագրում և ընդելուզում էին մետաղը՝ պատրաստելով զարդեր, սաղավարտներ, վահաններ, կապարճներ, լանջապանակներ․․․ գոտիներ, ճարմանդներ․․․», «ուրարտացիները վարպետ մետաղագործներ էին, իսկ կաթսաները նրանց հատուկ ուժեղ կողմն էին», այդ գործերն այսօր «կենտրոնական ցուցանմուշներ են․․․ Լոնդոնից մինչև Սանկտ Պետերբուրգ»։ — Cartwright, “Urartu Art,” World History Encyclopedia:

Ընդունված է և հիմնավոր՝ Ուրարտուն համարել հայկական ոսկերչության սկիզբը, և տեղեկատու աղբյուրները հենց այդպես էլ անում են՝ հայկական ոսկերչական արվեստի արմատները հասցնելով ուրարտական դարաշրջան։ Այդ հետագծումը պետք է ընկալել որպես ավանդական վերագրում․ հանրագիտարանային միասնական մոտեցում, որը ուրարտական մետաղագործությունը դիտարկում է որպես հայկական անընդհատ ավանդույթի ակունք։ Ուրարտական մետաղագործությունն ինքնին հաստատված փաստ է և ցուցադրվում է ողջ աշխարհում․ ավելի թույլ հիմքեր ունի այն պնդումը, թե դրանից ուղղակիորեն ձգվում է անխզելի կապ մինչև ուշ շրջանի հայկական ոսկերչությունը։ Սույն ակնարկը նմուշներն արձանագրում է որպես իրողություն, իսկ հաջորդայնությունը՝ որպես ընդունված ավանդույթ, այլ ոչ թե անընդհատության փաստացի ապացույց։⁶6«Հայկական ոսկերչությունը սկզբնավորվում է Ուրարտական դարաշրջանից (մ․թ․ա․ 9–8-րդ դարեր)։» — “Armenian jewelry,” Wikipedia: Ծագման մեկաղբյուր վերագրում → այստեղ ներկայացված է որպես ԱՎԱՆԴԱԿԱՆ վերագրում, այլ ոչ թե անխզելի հաջորդայնության ապացույց։

§Ի՞նչ էին պատրաստում միջնադարյան հայ ոսկերիչները

Ուրարտուի և զարգացած միջնադարի միջև պահպանված վավերագրերի թելը բարակում է, բայց չի կտրվում։ Վաղմիջնադարյան հայկական խոշոր քաղաքում՝ Դվինում, հայտնաբերված և 10–13-րդ դարերով թվագրվող ոսկյա զարդերը դիտարկվում են որպես ապացույց, որ այնտեղ ոսկերչական իրեր են արտադրվել, օգտագործվել և վաճառվել․ տեղական արհեստ՝ տեղական շուկայով։ Այնուամենայնիվ, միայն 13-րդ դարից է, որ պատմական վավերագրությունը դառնում է անընդհատ և հստակ ընթեռնելի։⁷7«Դվինում հայտնաբերված 10–13-րդ դարերի ոսկյա զարդերը վկայում են, որ այնտեղ ոսկերչական իրեր են արտադրվել, օգտագործվել և վաճառվել։» — “Armenian jewelry,” Wikipedia:

13-րդ դարից սկսած՝ գիտական աղբյուրներն արձանագրում են հայկական արծաթյա, հաճախ ոսկեզօծ առարկաների գրեթե անընդհատ շարք։ Հատկանշական է դրանց բնույթը․ դրանք գրեթե բացառապես ծիսական առարկաներ են՝ Ավետարանների և այլ կրոնական ձեռագրերի կազմեր, մասնատուփեր, սկիհներ, մաղզմաներ և այլ եկեղեցական սպասք։ Այլ կերպ ասած՝ հայկական միջնադարյան ազնիվ մետաղագործությունը մեծապես եկեղեցական մետաղագործություն է, իսկ նրա պատմությունը՝ հիմնականում այն պահպանած ավանդատների պատմությունը։⁸8«Արծաթյա, հաճախ ոսկեզօծ առարկաների գրեթե անընդհատ շարք», որոնք «գրեթե բացառապես պաշտամունքային առարկաներ են՝ Ավետարանների կազմեր․․․ մասնատուփեր, սկիհներ, մաղզմաներ և այլ անոթներ»։ — Kouymjian, “Metalwork and Engraving,” Arts of Armenia:

Այս շարքի հենասյունն են մի շարք թվագրված գլուխգործոցներ։ Հնագույններից և նրբագեղներից մեկը 1254 թվականի արծաթյա կազմն է, որը պահպանում է Կիլիկիայի 1248 թվականի Ավետարանը․ վերին կազմի կենտրոնական պատկերը Խաչելությունն է՝ Աստվածամոր, Հովհաննես Ավետարանչի և Առաքյալների կիսանդրիներով։ Սկևռայի 1293 թվականի արծաթյա եռափեղկն այժմ գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգի Էրմիտաժում։ Իսկ դարաշրջանի ամենաշքեղ նմուշը 1300 թվականին պատրաստված Խոտակերաց Սուրբ Նշանն է՝ թանկարժեք քարերով ակնակապված խոշոր խաչ, որի վերևում Քրիստոսը պատկերված է գահին՝ Հայտնության չորս կենդանակերպերի շրջապատում։ Դրանցից յուրաքանչյուրը թվագրված է, ցուցակագրված և ուսումնասիրված․ միասին դրանք վկայում են բարձր մակարդակի հասած ծիսական ոսկերչության մասին։⁹9«Հնագույններից և նրբագեղներից մեկը թվագրված է 1254 թվականով և կազմում է Կիլիկիայի 1248 թվականի Ավետարանը․․․ Խաչելությունը՝ Աստվածամոր, Հովհաննես Ավետարանչի և Առաքյալների կիսանդրիներով։» — Kouymjian, Arts of Armenia (Առարկայի ներկայիս գտնվելու վայրը նշված չէ․ այն բացակայում է վկայակոչված էջում)։¹⁰10«Սկևռայի 1293 թվականի արծաթյա եռափեղկը Էրմիտաժում։» — Kouymjian, Arts of Armenia:¹¹11«Դարաշրջանի ամենաշքեղ օրինակը․․․ Խոտակերաց Սուրբ Նշանը՝ պատրաստված 1300 թվականին․․․ ակնակապված խոշոր խաչ, վերևում՝ Քրիստոսը գահին՝ Հայտնության չորս կենդանակերպերով։» — Kouymjian, Arts of Armenia (Ներկայիս գտնվելու վայրը նույնպես նշված չէ)։

Այս թվագրումները ցույց են տալիս, որ այդ ծաղկումը տեղի է ունեցել Կիլիկիայի Հայկական Թագավորության (1080–1375) շրջանում՝ Միջերկրական ծովի ափին գտնվող հայկական պետությունում, որի Ավետարանները զարդարելու համար պատրաստվել են այս լավագույն կազմերը։ 1248 թվականի Կիլիկյան Ավետարանի 1254 թվականի կազմն ուղղակի ապացույցն է․ ոսկերչական արվեստը և Կիլիկյան Հայաստանի ձեռագրական արվեստը պատկանում են նույն ժամանակաշրջանին։¹²12Միավորի նույնականացում․ Wikidata Q335088 (Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն) — «Միջնադարյան հայկական պետություն (1080–1375)»։ Կապը ոսկերչության հետ 1254 թվականի կազմն է, որը «կազմում է Կիլիկիայի 1248 թվականի Ավետարանը» (Kouymjian)։

§Ինչպե՞ս հայերը դարձան Օսմանյան արքունիքի ոսկերիչները

Օսմանյան տիրապետության դարերում ծանրության կենտրոնը տեղափոխվեց Ստամբուլ՝ ձևավորելով ուրույն սոցիալական խավ։ Ամիրաները օսմանահայ հասարակության հարուստ, արտոնյալ խավն էին․ նրանց մեծ մասը սարաֆներ էին՝ բանկիրներ ու վաշխառուներ, որոնք առանցքային դեր էին խաղում Օսմանյան կայսրության ֆինանսական համակարգում, հատկապես կապալային հարկահավաքման (իլթիզամ) համակարգում։ Ֆինանսական վստահությունն ու ազնիվ մետաղները սերտորեն կապված էին, և հենց այս խավից դուրս եկան արքունի ոսկերիչներն ու դրամահատարանի պաշտոնյաները։¹³13«Ամիրաների մեծ մասը սարաֆներ էին՝ բանկիրներ կամ վաշխառուներ, որոնք առանցքային դեր էին խաղում Օսմանյան ֆինանսներում, հատկապես իլթիզամի (կապալային հարկահավաքության) համակարգում։» — Hagop Barsoumian, “The Armenian Amira Class of Istanbul” (1980):

Ամենավառ օրինակը Տյուզյան (Diuzian) ընտանիքն է։ Նրանց նախնին՝ Հարությունի որդի Սարգիսը, Ստամբուլում պալատական ոսկերիչ էր և ընտանիքում առաջինը ստացավ չելեբի կոչումը․ Տյուզյանները արքունիքի համար ոսկերչական իրեր էին պատրաստում դեռևս Ահմեդ III-ի գահակալության շրջանից։ Միքայել չելեբի Տյուզյանից սկսած, ով 1762 թվականին դարձավ Կայսերական դրամահատարանի գլխավոր զտիչ, ընտանիքը ստանձնեց Դրամահատարանի տնօրենի պատասխանատու պաշտոնը 1768–1880 թվականներին (կարճատև ընդմիջումով)։ Սրանք հստակ պաշտոններ են․ գլխավոր զտիչ, ապա Դրամահատարանի տնօրեն․ ընտանիք, որին ավելի քան մեկ դար վստահված էր պետության ազնիվ մետաղադրամների հատումը։¹⁴14Տյուզյանները «1768–1880 թվականներին (բացառությամբ կարճ ընդմիջման) զբաղեցնում էին Կայսերական դրամահատարանի տնօրենի պատասխանատու պաշտոնը», նրանց նախնին՝ «Հարությունի որդի Սարգիսը, Ստամբուլում պալատական ոսկերիչ էր և ընտանիքում առաջինը կոչվեց չելեբի»։ — Barsoumian (1980):¹⁵15«Միքայել չելեբի Տյուզյանը 1762 թվականին դարձավ Դրամահատարանի գլխավոր զտիչը», Տյուզյանները «արքունիքի համար ոսկերչական իրեր էին պատրաստում Ահմեդ III-ի գահակալության շրջանից սկսած»։ — Arsen Yarman, armeniangoldsmiths.com (Պաշտոնները պահպանված են հստակ՝ գլխավոր զտիչ / Տնօրեն, ոչ թե միաձուլված)։

Արքունի ոսկերիչները մեկուսացված վարպետներ չէին, այլ կազմակերպված արհեստի գագաթնակետը։ Օսմանահայ ոսկերիչները միավորված էին պաշտոնական էսնաֆության (համքարության) մեջ՝ գրավոր կանոնադրությամբ, որի անվանումն արձանագրված է որպես «Ոսկերիչ արհեստավորաց համքարության հավերժական միության և համերաշխության կանոնադրություն» (“The Charter for the Eternal Unity and Solidarity of the Guild of Artisan Goldsmiths”)։ Անվանումը հաստատված է․ կանոնադրության ամբողջական տեքստը հասանելի աղբյուրում բերված չէ, որի պատճառով սույն ակնարկը սահմանափակվում է կազմակերպված համքարության գոյության փաստով և չի վերագրում լրացուցիչ դրույթներ։¹⁶16Կանոնադրության անվանումը բառացի՝ “The Charter for the Eternal Unity and Solidarity of the Guild of Artisan Goldsmiths”: — Yarman, armeniangoldsmiths.com: Մեկ աղբյուր, իսկ կանոնադրության ՏԵՔՍՏԸ բերված չէ → համքարությունը հաստատված է, դրույթները չեն վերագրվում։

§Օսմանյան գավառներից հայկական արծաթագործության ի՞նչ նմուշներ են պահպանվել

Մայրաքաղաքից հեռու, նահանգներն են թողել ամենաշոշափելի պահպանված նմուշները։ Կենտրոնական Անատոլիայի Կեսարիա (Kayseri) քաղաքի հայ արծաթագործները 17-րդ և 18-րդ դարի սկզբին պատրաստել են Ավետարանների նրբահյուս արծաթյա կազմեր, որոնցից երկուսը պահպանվում են Ուոլթերսի արվեստի թանգարանում (The Walters Art Museum)։ Ms. W.540 ձեռագրի կազմը (որն ընդգրկում է Վանա լճի շրջանի 1475 թվականի ձեռագիր) վերագրվում է Կեսարիային և թվագրվում է շուրջ 1700 թվականով․ դրա «Մոգերի երկրպագությունը» պատկերված է ոսկեզօծ դրվագմամբ, ընդելուզված կապույտ, կանաչ և դեղին արծնով (էմալով) ու կիսաթանկարժեք քարերով։ Ms. W.542 ձեռագրի կազմը՝ «Տյառնընդառաջ» դրվագված տեսարանով, վերագրվում է նույն վայրին և ժամանակաշրջանին։ Դրանք միասին գավառական արծաթագործության նյութական վկայություններն են, որոնք գրավոր աղբյուրներն այլապես ներկայացնում են միայն ընդհանուր գծերով․ դրվագում, ոսկեզօծում, արծնապատում և ակնակապում՝ բարձր վարպետությամբ կիրառված Ստամբուլից հեռու։¹⁷17Ms. W.540․ «արծաթյա կազմեր Կեսարիայից, որոնք թվագրվում են շուրջ 1700 թվականով», «Մոգերի երկրպագությունը»՝ «դրվագված և ոսկեզօծ․․․ կապույտ, կանաչ և դեղին արծնով» ու «կիսաթանկարժեք քարերով» (1475 թ․ ձեռագիր, Վանա լիճ)։ — The Walters Art Museum, առարկայի վավերագիր։¹⁸18Ms. W.542․ կազմ, որը «վերագրելի է տասնյոթերորդ կամ տասնութերորդ դարի սկզբին, հավանաբար պատրաստված Կեսարիայում», «Տյառնընդառաջ» տեսարանով՝ «դրվագմամբ»։ — The Walters Art Museum, առարկայի վավերագիր։

⤢

§Ո՞րն էր Նոր Ջուղայի դերը

Օսմանյան պատմությունն ունի իր պարսկական զուգահեռը՝ ի դեմս Նոր Ջուղայի հայկական սփյուռքի խոշոր բնակավայրի։ 17-րդ դարի սկզբին Պարսկաստանի Շահ Աբբաս I-ը բռնի ուժով տեղահանեց հայերին Ջուղա քաղաքից և վերաբնակեցրեց իր մայրաքաղաք Սպահանի նոր թաղամասում, որը հայտնի դարձավ որպես Նոր Ջուղա։ Թվականն ու մասշտաբները վիճելի են և պետք է ներկայացվեն որպես այդպիսին․ ավելի քան 150,000 տեղահանվածների թիվը և 1606 թվականի հիմնադրման ամսաթիվը վարկածներից մեկն են, մինչդեռ «Encyclopaedia Iranica»-ն տեղահանությունը թվագրում է 1604 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներով, բնակավայրի հիմնադրումը՝ 1605 թվականով, իսկ ամբողջ նահանգից տեղահանվածների թիվը հասցնում է շուրջ 400,000-ի։ Անվիճելի է զանգվածային բռնի վերաբնակեցման փաստը, որը ձևավորեց վաղ նոր ժամանակների հայկական ամենակարևոր համայնքներից մեկը։¹⁹19«Ավելի քան 150,000 հայեր բռնությամբ տեղափոխվեցին այնտեղ Ջուղայից», Նոր Ջուղան «հիմնադրվել է 1606 թվականին․․․ Աբբաս Մեծի հրամանագրով»։ — “New Julfa,” Wikipedia: ՎԻՃԵԼԻ Է․ Encyclopaedia Iranica-ն տեղահանությունը թվագրում է 1604 թ․ հոկտեմբեր-նոյեմբերով, հիմնադրումը՝ 1605 թ․, իսկ նահանգային մասշտաբը՝ շուրջ ~400,000 → ներկայացված է որպես վիճելի, ոչ թե վերջնական թիվ։

Վերաբնակիչներին ընդունեցին որոշակի պատճառով․ ակնկալվում էր, որ մետաքսի առևտրում նրանց փորձառությունը հարստություն կբերի Պարսկաստանին, և Նոր Ջուղայից նրանք ստեղծեցին առևտրային ցանց, որը, իր ծաղկման շրջանում, ձգվում էր Ամստերդամից մինչև Մանիլա։ Այդ ցանցը սփյուռքի այն հենսյունն է, որի համատեքստում պետք է ընկալել համայնքի հետագա ակնառու դերը թանկարժեք քարերի և ոսկերչության ոլորտում․ սակայն այստեղ վկայակոչված աղբյուրները փաստագրում են մետաքսի առևտուրը, այլ ոչ թե թանկարժեք քարերինը։ Նոր Ջուղայի ադամանդագործների և ակնավաճառների պատմությունը ներկայացված է սույն կայքի առանձին հոդվածում․ սույն ակնարկը Նոր Ջուղան դիտարկում է սփյուռքի և մետաքսի առևտրի հաստատված շրջանակում՝ չանցնելով այս աղբյուրների սահմանները։²⁰20Վերաբնակիչների «գիտելիքները մետաքսի առևտրի ոլորտում» և ցանցը, «որը ձգվում էր Ամստերդամից մինչև Մանիլա»։ — “New Julfa,” Wikipedia: Շրջանակի նշում․ այս աղբյուրը վերաբերում է ՄԻԱՅՆ մետաքսի առևտրին․ ակնագործական/ոսկերչական կողմը դրանից չի ածանցվում (այն ներկայացված է Նոր Ջուղայի ակնառևտրի առանձին հոդվածում)։

§Ի՞նչ էին արտադրում 18-րդ և 19-րդ դարերի արհեստանոցները

Այս երկար ճանապարհի վերջին լավ փաստագրված էջը 18-րդ և հատկապես 19-րդ դարերի գավառական արծաթագործությունն է։ Վանում, Կոստանդնուպոլսում և այլ քաղաքներում մեծ քանակությամբ արծաթյա գոտիներ, ականջօղեր, ապարանջաններ և ճարմանդներ էին պատրաստվում ֆիլիգրանի (նուրբ ոլորված մետաղալարով ցանցկեն գործ) տեխնիկայով, իսկ սևադը՝ փորագրված արծաթի մեջ ամրացվող սև մետաղական ընդելուզումը, արհեստի ամենատարածված եղանակներից էր։ Սա լայն ժողովրդական մասշտաբի արհեստ է․ հասարակ մարդկանց առօրյա արծաթեղենը, այլ ոչ թե եկեղեցական ավանդատների նմուշները, և հայկական ֆիլիգրանի ու սևադի ուղղակի նախնին, որն այսօր բարձր են գնահատում հավաքորդները։ Այստեղ ֆիլիգրանն ու սևադը հիշատակվում են որպես պատմական տեխնիկաներ և սոցիալական իրողություններ, այլ ոչ թե խանութի ցուցափեղկի ապրանքներ։²¹21«Վանում, Կոստանդնուպոլսում և այլ քաղաքներում 18-րդ և հատկապես 19-րդ դարերում պատրաստվել են ֆիլիգրան աշխատանքի պատկանող մեծ քանակությամբ արծաթյա գոտիներ, ականջօղեր, ապարանջաններ և ճարմանդներ․․․», «ոսկերչության մեջ ամենատարածված տեխնիկան սևադն էր»։ — “Armenian jewelry,” Wikipedia (Տեխնիկաներն այս կայքում ունեն իրենց հատուկ հոդվածները)։

⤢