Նոր Ջուղան և ակնեղենի առևտուրը. հայ վաճառականական սփյուռքը

§Ի՞նչ էր Նոր Ջուղան

Նոր Ջուղան Սպահանի հայկական թաղամասն է, և դրա պատմությունը սկսվեց աղետով։ 1604 թվականին, նահանջելով օսմանցիների առաջ, Շահ Աբբաս I-ը բռնի կերպով տեղահանեց Հին Ջուղայի՝ Արաքսի ափին գտնվող հարուստ վաճառաշահ քաղաքի հայերին դեպի իր Սեֆյան կայսրության սիրտը։ 1605 թվականի վաղ ամռանը տեղահանվածները հաստատվում էին Զայանդերուդ գետի աջ ափին՝ արքայական հողերի վրա, որտեղ նրանք կառուցեցին նոր քաղաք, որը պահպանեց հին անվանումը՝ Նոր Ջուղա։ Իր գոյության առաջին տասնամյակներին այն բնակեցված էր բացառապես Հին Ջուղայի այս հայերով, և շահը նրանց շնորհեց արտոնություններ՝ նպատակ ունենալով նրանց առևտրային տաղանդը ծառայեցնել իր տնտեսությանը։²2Նոր Ջուղան կառուցվել է khāṣṣa (արքայական) հողերի վրա՝ Զայանդերուդի աջ ափին. բուն տեղահանությունը սկսվել է 1604 թվականի վերջին, իսկ Սպահանում բնակեցումը՝ մինչև 1605 թվականի գարուն։ — Ghougassian, “Julfa i. Safavid Period,” Encyclopaedia Iranica.

§Ինչպե՞ս էր գործում Ջուղայի առևտրային ցանցը

Մեկ սերնդի ընթացքում Նոր Ջուղան դարձավ արտակարգ ընդգրկում ունեցող առևտրային ցանցի կենտրոն։ Դա պետության կողմից աջակցվող կորպորացիա չէր, ինչպես հոլանդական կամ անգլիական Արևելահնդկական ընկերությունները, այլ խոջաների՝ հարուստ վաճառականների սփյուռք, որը կազմակերպված էր որպես հայրագիծ ընտանեկան ընկերություններ՝ միավորված ազգակցական կապերով, ընդհանուր առևտրային մշակույթով և այն ամենով, ինչ պատմաբան Սեպուհ Ասլանյանն անվանում է «վստահության» հարաբերություններ։ Նրանց գործակալներն ու կապիտալը շարժվում էին մի շրջագծով, որը, ըստ Ասլանյանի, ձգվում էր Լոնդոնից և Ամստերդամից մինչև Մանիլա և Ակապուլկո, որտեղ Սեֆյան Իրանի հում մետաքսը հիմնական ապրանքն էր, որի հիման վրա զարգանում էր բազմազան առևտուրը։³3«Նոր Ջուղայի հայերը միակ եվրասիական համայնքն էին, որն ի վիճակի էր միաժամանակ և հաջողությամբ գործել վաղ ժամանակակից աշխարհի բոլոր խոշոր կայսրություններում... առևտրային խումբ, որը միավորված էր ամուր ազգակցական կապերով... հիմնված հավաքական կարգապահության և համերաշխության վրա»։ — Aslanian, From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa (University of California Press, 2011).

§Արդյո՞ք Նոր Ջուղայի հայերն իսկապես զբաղվում էին ադամանդի առևտրով

Այո, զբաղվում էին, թեև արժե հստակեցնել դա։ Ակնեղենի առևտուրը բազմազան ցանցի մի ճյուղն էր, որն իրականացվում էր հիմնականում մի քանի ամենահարուստ խոջայական տների կողմից։ Շահրիմանյան (Sceriman) ընտանիքն ամենավառ օրինակն է. բարգավաճելով Սեֆյան շահերի օրոք՝ նրանք հիմնեցին մասնաճյուղեր, որոնք համալրված էին ընտանեկան գործակալներով, Վենետիկում, Լիվոռնոյում և ռուսական Աստրախան նավահանգստում՝ զբաղվելով ադամանդների, թանկարժեք քարերի և մետաքսի առևտրով։ Բուն ադամանդները հիմնականում բերվում էին Հնդկաստանի հանքերից, որոնք հասանելի էին դարձել Հնդկական օվկիանոսի ավազանում ջուղայեցիների ցանցի լայն ընդգրկման շնորհիվ։⁴4Նոր Ջուղայի Շահրիմանյան (Sceriman) ընտանիքը ադամանդի և թանկարժեք քարերի վաճառականներ էին, որոնք մասնաճյուղեր ունեին Վենետիկում, Լիվոռնոյում և Աստրախանում։ — Aslanian (2011). հաստատվում է Encyclopaedia Iranica-ի և ստանդարտ տեղեկատու գրականության կողմից։

Այս առևտուրը նաև եվրոպացի ակնավաճառներին ներքաշեց ջուղայեցիների ուղեծիր։ Ամենահայտնին՝ 17-րդ դարի ֆրանսիացի Ժան-Բատիստ Տավերնիեն, ում ճանապարհորդությունները Պարսկաստան և Հնդկաստան նրան դարձրին դարաշրջանի ամենահայտնի ադամանդի վաճառականը, անմիջականորեն շարժվում էր այս աշխարհով։ Նա Ջուղայում էր 1668 թվականի փետրվարին, և նրա ճանապարհորդական նոթերը Նոր Ջուղայի հայերի, նրանց ունեցվածքի և կրոնական կյանքի վերաբերյալ ամենահարուստ եվրոպական աղբյուրներից են։⁵5Ֆրանսիացի ակնավաճառ Ժան-Բատիստ Տավերնիեն (1605–89) փաստագրված գործարքներ և մանրամասն տեղեկություններ ուներ Նոր Ջուղայի հայերի մասին (օրինակ՝ ներկա է եղել Ջուղայում 12 February 1668-ին)։ — Encyclopaedia Iranica, “Tavernier, Jean-Baptiste.”

§Արդյո՞ք բուն Նոր Ջուղայում կային ոսկերիչներ

Նոր Ջուղան ոչ միայն վաճառականների և միջնորդների, այլև վարպետների վայր էր։ Ջուղայի հայկական թաղամասը պատմականորեն ոսկերչության՝ զարգարների կենտրոն էր, և արհեստն այնտեղ պահպանվեց մինչև նոր ժամանակներ։ Այդ տարածաշրջանի փորագրված արծաթե և ոսկե իրերը երբեմն կրում են հայերեն արձանագրություններ՝ ավելի տարածված պարսկերեն բանաստեղծությունների կողքին, ինչը վկայում է, որ առարկաները պատկանում էին այն համայնքին, որը Շահ Աբբասը բնակեցրել էր Սպահանի հարավային ծայրամասում։⁶6«1950-ականներին 500 աշխատող էր զբաղված 169 ոսկերչական արհեստանոցներում, որոնցից ամենանշանավորները գտնվում էին Ջուղայի հայկական թաղամասում». փորագրված իրերը «երբեմն կրում են հայերեն արձանագրություններ... [և] հավանաբար պատկանել են Շահ Աբբասի կողմից Նոր Ջուղայում հաստատված հայկական համայնքի անդամներին»։ — Encyclopaedia Iranica, “Isfahan xiii. Crafts.”