Նոր Ջուղան և ակնեղենի առևտուրը. հայ վաճառականական սփյուռքը

§Ինչ էր Նոր Ջուղան

Նոր Ջուղան Սպահանի հայկական թաղամասն է, որի պատմությունը սկիզբ առավ համազգային աղետից։ 1604 թվականին, օսմանցիների առաջ նահանջելով, Շահ Աբբաս I-ը բռնությամբ տեղահանեց Արաքսի ափին գտնվող հարուստ վաճառաշահ Հին Ջուղայի հայությանը՝ քշելով դեպի Սեֆյան կայսրության խորքերը։ 1605 թվականի վաղ ամռանը բռնագաղթեցվածները հաստատվեցին Զայանդերուդ գետի աջ ափին՝ արքայապատկան հողերի վրա, որտեղ կառուցեցին նոր բնակավայր՝ պահպանելով հարազատ անունը՝ Նոր Ջուղա։ Գոյության առաջին տասնամյակներին այն բնակեցված էր բացառապես Հին Ջուղայից բերված հայերով, որոնց շահը շնորհեց լայն արտոնություններ՝ նպատակ ունենալով նրանց առևտրական ձիրքն ու կապերը ծառայեցնել պետության տնտեսությանը։²2Նոր Ջուղան կառուցվել է khāṣṣa (արքայապատկան) հողերի վրա՝ Զայանդերուդի աջ ափին. բռնագաղթը սկսվել է 1604 թվականի վերջին, իսկ վերաբնակեցումը Սպահանում ընթացել է մինչև 1605 թվականի գարուն։ — Ghougassian, “Julfa i. Safavid Period,” Encyclopaedia Iranica.

§Ինչպես էր գործում Ջուղայի առևտրային ցանցը

Ընդամենը մեկ սերնդի ընթացքում Նոր Ջուղան վերածվեց աննախադեպ ընդգրկում ունեցող առևտրային ցանցի կենտրոնատեղիի։ Դա պետական հովանավորությամբ գործող կորպորացիա չէր, ինչպիսիք էին հոլանդական կամ անգլիական Արևելահնդկական ընկերությունները, այլ խոջաների՝ խոշոր վաճառականների սփյուռք, որը կազմակերպված էր հայրագիծ ընտանեկան առևտրատների տեսքով։ Նրանց միավորում էին ազգակցական կապերը, գործարար միասնական մշակույթը և այն, ինչ պատմաբան Սեպուհ Ասլանյանն անվանում է «վստահության» հարաբերություններ։ Նրանց գործակալներն ու կապիտալը շրջանառվում էին մի ուղեծրով, որն Ասլանյանի բնորոշմամբ ձգվում էր Լոնդոնից ու Ամստերդամից մինչև Մանիլա և Ակապուլկո. ցանցի հիմնաքարը Սեֆյան Իրանի հում մետաքսն էր, որի շուրջ էլ ծավալվում էր ապրանքների բազմազան շրջանառությունը։³3«Նոր Ջուղայի հայերը միակ եվրասիական համայնքն էին, որն ի վիճակի եղավ միաժամանակ ու հաջողությամբ գործել վաղ նոր դարաշրջանի բոլոր խոշոր կայսրություններում... վաճառականական մի խումբ, որը միավորված էր ամուր ազգակցական կապերով... և հենված էր հավաքական կարգապահության ու համերաշխության վրա»։ — Aslanian, From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa (University of California Press, 2011).

§Արդյոք Նոր Ջուղայի հայերն իսկապես զբաղվում էին ադամանդի առևտրով

Այո, զբաղվում էին, թեև այստեղ հստակություն է հարկավոր։ Ակնեղենի առևտուրը բազմաճյուղ ցանցի միայն մեկ ուղղությունն էր, որով զբաղվում էին հիմնականում ամենաապահովված խոջայական ընտանիքները։ Շահրիմանյան (Sceriman) տունն ամենավառ օրինակն է. Սեֆյան շահերի հովանավորությամբ բարգավաճելով՝ նրանք Վենետիկում, Լիվոռնոյում և ռուսական Աստրախան նավահանգստում հիմնեցին առևտրական ներկայացուցչություններ, որոնք ղեկավարում էին ընտանիքի գործակալները՝ շրջանառելով ադամանդ, թանկարժեք քարեր ու մետաքս։ Բուն ադամանդները հիմնականում ստացվում էին Հնդկաստանի հանքերից, որոնք հասանելի էին դարձել Հնդկական օվկիանոսի ավազանում ջուղայեցիների ցանցի լայն ընդգրկվածության շնորհիվ։⁴4Նոր Ջուղայի Շահրիմանյան (Sceriman) տունը զբաղվում էր ադամանդի և թանկարժեք քարերի առևտրով՝ մասնաճյուղեր ունենալով Վենետիկում, Լիվոռնոյում և Աստրախանում։ — Aslanian (2011). հաստատվում է Encyclopaedia Iranica-ի և մասնագիտական գրականության տվյալներով։

Այս առևտուրը ջուղայեցիների ուղեծիր ձգեց նաև եվրոպացի ակնավաճառներին։ Դրանցից ամենանշանավորը 17-րդ դարի ֆրանսիացի Ժան-Բատիստ Տավերնիեն էր, ում ճանապարհորդությունները Պարսկաստան և Հնդկաստան նրան դարձրին դարաշրջանի խոշորագույն ադամանդավաճառը։ Տավերնիեն անմիջականորեն առնչվում էր այս միջավայրին. նա Ջուղայում էր 1668 թվականի փետրվարին, և նրա ուղեգրությունները Նոր Ջուղայի հայության, նրանց ունեցվածքի ու հոգևոր կյանքի վերաբերյալ եվրոպական ամենարժեքավոր աղբյուրներից են։⁵5Ֆրանսիացի ակնավաճառ Ժան-Բատիստ Տավերնիեն (1605–89) փաստագրված գործարքներ է ունեցել Նոր Ջուղայի հայերի հետ և թողել է նրանց մասին մանրամասն վկայություններ (օրինակ՝ Ջուղայում գտնվելու մասին՝ 1668 թ. փետրվարի 12-ին)։ — Encyclopaedia Iranica, “Tavernier, Jean-Baptiste.”

⤢

⤢

§Արդյոք բուն Նոր Ջուղայում կային ոսկերիչներ

Նոր Ջուղան միայն վաճառականների ու միջնորդների կենտրոն չէր. այն նաև արհեստավորների քաղաք էր։ Ջուղայի հայկական թաղամասը պատմականորեն ոսկերչության՝ զարգարների արհեստի հայտնի կենտրոն էր, որտեղ այն պահպանվեց մինչև նորագույն ժամանակներ։ Այս տարածաշրջանի փորագրված ոսկե ու արծաթե իրերի վրա ավելի տարածված պարսկերեն չափածո տողերի կողքին երբեմն հանդիպում են հայերեն արձանագրություններ՝ վկայելով դրանց պատկանելությունը Սպահանի հարավային ծայրամասում Շահ Աբբասի հաստատած հայկական համայնքին։⁶6«1950-ականներին 169 ոսկերչական արհեստանոցներում զբաղված էր 500 աշխատող, որոնցից ամենանշանավորները գտնվում էին Ջուղայի հայկական թաղամասում». փորագրված իրերը «երբեմն կրում են հայերեն արձանագրություններ... [և] հավանաբար պատկանել են Շահ Աբբասի կողմից Նոր Ջուղայում հաստատված հայկական համայնքի անդամներին»։ — Encyclopaedia Iranica, “Isfahan xiii. Crafts.”

⤢