Scriptorium
Միջնորմավոր արծնն ու մինայի հայկական արվեստը
Ինչ է միջնորմավոր արծնը, և ինչպես էին հայ վարպետները կիրառում ապակենման արծնը Կիլիկիայի ու հետագա դարաշրջանների սրբազան մետաղագործության մեջ․ 1293 թվականի Սկևռայի մասնատուփից մինչև 1691 թվականի Ավետարանի կազմը, ինչպես նաև անդրադարձ «արծն» և «մինա» բառերին։
Միջնորմավոր արծնը (cloisonné) արծնապատման այն տեխնիկան է, երբ բարակ մետաղաշերտերը ճկվում են ըստ նախշի ուրվագծի, զոդվում մետաղական մակերեսին, իսկ ստացված բջիջները՝ միջնորմները (ֆրանսերեն cloisons՝ «միջնորմներ»), լցվում մետաղների օքսիդներով գունավորված ապակեմածուկով և թրծվում։ Հայկական սրբազան մետաղագործության մեջ ապակենման արծնի այս արհեստը պահպանվել է որոշակի փաստագրված նմուշներում, որոնցից են 1293 թվականի արծաթե Սկևռայի մասնատուփը և գունավոր արծնով ընդելուզված ոսկեզօծ արծաթյա Ավետարանի 1691 թվականի կազմը։
Սույն հոդվածը նվիրված է որոշակի տեխնիկայի և այն կրող փաստագրված առարկաներին, այլ ոչ թե անընդհատական որևէ «դպրոցի»։ Միջնադարյան հայկական սկզբնաղբյուրներում բուն արծնին վերաբերող վկայությունները սակավ են․ ստույգ են միայն մի քանի հավաստի փաստագրված նմուշներն ու արհեստը բնորոշող եզրույթների ճշգրիտ իմաստը։ Ստորև սահմանվում է միջնորմավոր արծնը, մատնանշվում են այն հուշարձանները, որոնց վրա իրոք կարելի է տեսնել հայկական արծնապակին, ներկայացվում է Սկևռայի հռչակավոր մասնատուփն իր իրական համատեքստում և պարզաբանվում են «արծն» ու «մինա» բառերը։1«Միջնորմավոր արծնը (Cloisonné) … նախշի ուրվագծով ճկված նուրբ մետաղաշերտերը մետաղական մակերեսին զոդելն է և ստացված բջիջները, որոնք կոչվում են cloisons (ֆրանսերեն՝ միջնորմներ), ապակենման արծնի մածուկով լցնելը»։ — Encyclopædia Britannica, «Cloisonné»։
Ի՞նչ է միջնորմավոր արծնը
Միջնորմավոր արծնը արծնապատման տեխնիկա է։ Բարակ մետաղաշերտերը ճկվում են ըստ նախշի ուրվագծի և զոդվում մետաղական մակերեսին․ ստացված բջիջները լցվում են մետաղների օքսիդներով գունավորված ապակենման արծնի մածուկով, ապա առարկան թրծվում է, որպեսզի մածուկը ձուլվի ու վերածվի ամուր, գունավոր ապակու։ Բուն բջիջները կոչվում են cloisons (ֆրանսերեն՝ «միջնորմներ»)․ դրանք և՛ պահում են արծնը, և՛ մետաղյա նուրբ գծերով ընդգծում նախշը։2Արծնը պահող բջիջները «հայտնի են որպես cloisons (ֆրանսերեն՝ «միջնորմներ»)»։ — Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարան (The Metropolitan Museum of Art), առարկայի գրառում (Asian Art)՝ հաստատելով Britannica-ի սահմանումը։
Այս արհեստի հիմքում ընկած նյութը ապակենման արծնն է՝ ջերմամշակմամբ մետաղին ձուլվող ապակենման զանգված։ Համակարգված գիտելիքների տիրույթում տեխնիկան, նյութը և գործընթացը հստակ տարանջատված են․ միջնորմավոր արծնը հանդես է գալիս որպես զարդարման տեխնիկա, ապակենման արծնը՝ որպես նյութ, իսկ արծնապատումը՝ որպես գործընթաց։ Այս տարբերակումը կարևոր է, քանի որ մշակույթից մշակույթ փոխանցվում է տեխնիկան, մինչդեռ ստորև քննարկվող առարկաները կոնկրետ, թվագրված հուշարձաններ են։3Wikidata-ի հիմնավորում — cloisonné (տեխնիկա) Q1102226, vitreous enamel (նյութ) Q213371, enameling (գործընթաց) Q49754281. բոլոր պիտակները համապատասխանում և համընկնում են։
Կիրառե՞լ են արդյոք հայ վարպետները արծն, և որտե՞ղ կարելի է այն տեսնել
Հայկական արծնագործության ամենաստույգ փաստագրված նմուշը Ավետարանի մի կազմ է։ 13-րդ դարի Կիլիկյան Ավետարանին 1691 թվականին Կեսարիայում նոր կազմ է պատրաստել Աստվածատուր Շահամիրը․ այն դրվագված ոսկեզօծ արծաթից է՝ ընդելուզված գունավոր արծնով, թանկարժեք քարերով ու դրանց նմանակումներով։ Այն պահվում է Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանում (The Metropolitan Museum of Art, acc. 16.99)․ սա այն հավաստի նմուշն է, որը կարելի է քննել թանգարանային գրառումներում և որը լավագույնս է ցուցադրում հայկական արծնը սրբազան մետաղագործության համատեքստում։4«Ձեռագիր՝ 13-րդ դար, կազմ՝ թվագրված 1691 … Կազմ՝ ոսկեզօծ արծաթ, դրվագում, գունավոր արծնով, թանկարժեք քարերով և դրանց նմանակումներով։ Accession Number: 16.99»։ — Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարան (The Metropolitan Museum of Art), «Armenian Gospel with Silver Cover» (կազմը՝ Աստվածատուր Շահամիրի, Կեսարիա, 1691)։
Այդ կազմն ավելի լայն ավանդույթի մաս է կազմում։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում (1080–1375) վարպետները քարեր ու արծն էին ագուցում Ավետարանների արծաթյա ու ոսկյա կազմերի, ինչպես նաև խաչերի մեջ․ սրանք «գանձ-կազմեր» էին, որոնցում մետաղագործությունն ինքնին հավատքի ու նվիրումի արտահայտություն էր։ Մշակութային կազմակերպություններից մեկի հրատարակությունն այս վարպետությունը դասում է բյուզանդական արվեստի լավագույն շրջանների կողքին․ այդ համեմատությունը պետք է ընկալել որպես տվյալ հաստատության գնահատական, այլ ոչ թե վերջնական արվեստաբանական դասակարգում, սակայն սրբազան ճոխ կազմերի ավանդույթն ինքնին իրական է և փաստագրված։5«Արծաթի ու ոսկու փորագրումը, Ավետարանների կազմերում կամ խաչերի ընդելուզումներում այդ մետաղների մշակումը թանկարժեք քարերով չեն զիջում բյուզանդական արվեստի լավագույն շրջանների գործերին»։ — Armenian Museum of Moscow and Culture of Nations, «Armenia in Medieval Cartography and Art» (մշակութային հաստատության խմբագրական գնահատական՝ ըստ մեկ աղբյուրի)։
Ի՞նչ է Սկևռայի մասնատուփը
Գիտական գրականության մեջ «Սկևռա» անվամբ հայտնի արծաթե եռափեղկ մասնատուփը պատրաստվել է 1293 թվականին՝ Սկևռայի վանքի վանահայր Կոստանդին եպիսկոպոսի պատվերով՝ ի հիշատակ 1292 թվականին անկում ապրած Հռոմկլայի բերդի պաշտպանների։ Այն Կիլիկյան Հայաստանի արքունական արվեստի նմուշ է և ուսումնասիրություններում բնորոշվում է որպես արծաթյա եռափեղկ կապօրինակ (skladen), այլ ոչ թե որպես արծնապատման գործ։ Հարկ է հստակ արձանագրել․ մասնատուփը կիլիկյան արքունիքից պահպանված մեծագույն կոթողն է, սակայն արծնագործության օրինակ չէ․ այդ դերը պատկանում է վերը նշված 1691 թվականի Ավետարանի կազմին։6«Սկևռա» անվանվող արծաթե եռափեղկ մասնատուփը պատրաստվել է 1293 թվականին Սկևռայի վանքի վանահայր Կոստանդին եպիսկոպոսի պատվերով՝ ի հիշատակ 1292 թվականին կործանված Հռոմկլայի պաշտպանների։ — A. Ya. Kakovkin, «On the Question of the Skevra Triptych of 1293», Vizantiyskiy Vremennik vol. 30 (Nauka, Moscow, 1969), էջ 195–204։
Մասնատուփի մեդալիոններում պատկերված է Կիլիկիայի Հայոց թագավոր Հեթում Բ-ն․ նմուշն այժմ պահվում է Սանկտ Պետերբուրգի Պետական Էրմիտաժում։ Սույն հուշարձանի ավելի վաղ բնորոշումը որպես «ֆիլիգրան արծն» (բալկանյան կամ կոստանդնուպոլսյան ազդեցությամբ) ստուգման այս փուլում չհաստատվեց և այստեղ չի պնդվում․ փաստագրված տեխնիկան արծաթագործությունն է, ոսկեզօծումը, փայտամշակումն ու ռելիեֆային դրոշմումը, իսկ հավաստված են թագավորական պատկերագրությունն ու Էրմիտաժում պահվելու փաստը։7Սկևռայի մասնատուփը (1293, Կիլիկյան Հայաստան) մեդալիոններում պատկերում է Հեթում Բ թագավորին և այժմ գտնվում է Պետական Էրմիտաժում։ — Helen C. Evans (ed.), Armenia: Art, Religion, and Trade in the Middle Ages (The Metropolitan Museum of Art / Yale, 2018)՝ հաստատելով Էրմիտաժի վերագրումը։
Մինաքարի՞, թե՞ արծն․ անդրադարձ բառին
Եզրույթներն այստեղ առանցքային են, և դրանցում հեշտ է շփոթվել։ Մետաղագործության մեջ ապակենման արծնի հայերեն ստույգ բառարանային անվանումն է «արծն»՝ ապակենման թափանցիկ զանգված, որն օգտագործվում է մետաղյա իրերն ու գեղարվեստական առարկաները պատելու համար․ «արծնապակի» բարդ բառը կրում է նույն իմաստը։ Սա այն եզրն է, որը հաստատված բառարանային աղբյուրը տալիս է բուն նյութի համար։8«արծն — ապակենման թափանցիկ զանգված, որն օգտագործվում է մետաղե իրերը և գեղարվեստական առարկաները պատելու/ծածկելու համար»։ — hy.Wiktionary, «ardzn», հղում անելով Ս. Ավագյանի Culinary Explanatory Dictionary-ին (Yerevan, DALL, 2009)։ Մեկ բառարանային աղբյուր. ենթակա է հաստատման տպագիր արվեստաբանական բառարանով՝ մասնագիտական ստուգման ժամանակ։
«Մինա»-ն, ինչպես և բուն արհեստը բնորոշող «մինաքարի»-ն, պարսկերենից կատարված փոխառություն է, որն օգտագործվում է տարածաշրջանային մակարդակում։ Այն իրական և լայն տարածում ունեցող բառ է, սակայն ուսումնասիրված գիտական աղբյուրներից և ոչ մեկը «մինաքարի»-ն չի դիտարկում որպես միջնադարյան հայկական հուշարձանների բնիկ արվեստաբանական անվանում․ հավաստված եզրույթը «արծն»-ն է։ Ուստի վերնագրում տեղ գտած «Մինայի արվեստը» ձևակերպումը հարգանքի տուրք է տարածաշրջանային ծանոթ անվանմանը, մինչդեռ հոդվածում պահպանվում է «արծն»-ը՝ որպես սկզբնաղբյուրներով հիմնավորված եզր․ սա փոքր, բայց էական տարբերություն է, որը տարանջատում է փաստագրված արհեստը առևտրային պիտակներից։
Հաճախ տրվող հարցեր
- Ի՞նչ է միջնորմավոր արծնը։
- Արծնապատման տեխնիկա, երբ բարակ մետաղաշերտերը ճկվում են ըստ նախշի ուրվագծի և զոդվում մետաղական մակերեսին, իսկ ստացված բջիջները՝ միջնորմները (ֆրանսերեն cloisons), լցվում են ապակենման արծնի մածուկով և թրծվում՝ վերածվելով պինդ, գունավոր ապակու։
- Որտե՞ղ կարելի է տեսնել հայկական արծն։
- Ամենահավաստի փաստագրված օրինակը 1691 թվականին Կեսարիայում պատրաստված ոսկեզօծ արծաթյա դրվագված Ավետարանի կազմն է՝ ընդելուզված գունավոր արծնով ու թանկարժեք քարերով․ այն պահվում է Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանում (acc. 16.99)։ Այն պատկանում է «գանձ-կազմերի» կիլիկյան ավանդույթին, երբ քարերն ու արծնը ագուցվում էին Ավետարանների կազմերի և խաչերի մեջ։
- Արդյո՞ք Սկևռայի մասնատուփը արծնապատ առարկա է։
- Ո՛չ․ այն կիլիկյան արքունական արծաթե եռափեղկ մասնատուփ է՝ պատրաստված 1293 թվականին, որն այժմ պահվում է Պետական Էրմիտաժում։ Դրա ավելի վաղ բնորոշումը որպես «ֆիլիգրան արծն» չհաստատվեց և այստեղ չի պնդվում։ Փաստագրված արծնի նմուշը 1691 թվականի Ավետարանի կազմն է (Met, acc. 16.99), այլ ոչ թե Սկևռայի մասնատուփը։
- Այն կոչվում է մինաքարի՞, թե՞ արծն։
- Ապակենման արծնի ստույգ հայերեն եզրույթն է «արծն» (նաև՝ «արծնապակի»)։ «Մինա»-ն, ինչպես և բուն արհեստը բնորոշող «մինաքարի»-ն, պարսկերեն փոխառություն է, որն օգտագործվում է տարածաշրջանում․ սույն ուսումնասիրության ընթացքում ոչ մի գիտական աղբյուր չի դիտարկել «մինաքարի»-ն որպես բնիկ միջնադարյան հայկական եզրույթ, ուստի հոդվածում պահպանվում է «արծն» ձևը՝ միաժամանակ ընդունելով «մինա» անվանումը որպես ծանոթ տարածաշրջանային բառ։